شخصیت ها

إمام ابوحنيفه (رح) بنيانگذارمکتب خردگرايي درفقه اسلامي (3)

محورسوم : طبيعت وسرشت فقه ابوحنيفه

يا : روزنه اي به طبيعت و ماهيت فقه حنفي

فقه ابو حنيفه طبيعتي دارد بافته از تافته نرمش و مرونت و برخوردار ا زتوانائي احتواي همه متغييرات و مستجدات زماني و مکاني.

بدون شک چنين طبيعتي در فقه ابوحنيفه زاده عوامل فرهنگي ، شخصيت ذاتي ، شغل کاري، محيط و شاگردي ابوحنيفه  نزد شخصيتي چون حماد بوده وروش علمي او در تعامل با واقعات زندگي بود که اثر بزرگي را از خود دراين فقه بجا گذاشته و حرکت تشريعي را با چنان قواعد قانوني شرعي غنامند ساخت که بر همه تصرفات قولي و عملي فرد، جامعه و دولت در همه ابعاد داخلي و خارجي در روشنائي شريعت و قواعد عمومي آن ، حاکميت داشت، بگونه ايکه باعث تحقق عدالت در احکام گرديد. مطالعه معاملات زندگي اين حقيقت را براي ما روشن مي کند که وجود حق بذاته نمي تواند در مستحق بودن مدعي آن بسنده باشد ، اين امر ضرورت به آن دارد که آن حق اثبات شود: علم را بايد علما بر کرسي ثبوت بنشانند و لشکر را بايد فرماندهان تقويت بخشند . فقه هم بايداز طريق فقها ماهيت خودرابه نمايش بگذارد، زيرا تشريع ومجموعه هاي تقنيني به هراندازه  که از دقت و دلائل برخودار باشند، اگراز فقهايي محروم باشند که انرا به واقعيت تبديل و مورد تطبيق قرار دهند، مفيد نتيجه نبوده و بايد از واقعيت زندگي کنار رود .(27)

ابوحنيفه و شاگردانش بعد از وي اين وظيفه را در مرحله قوت دولت اسلامي تجسم بخشيدند، کاري که گستره وسيع حاکميت اين فقه و کثرت پيروان آن در جهان اسلام تا همين امروز اين حقيقت را براي ما تفسير و توضيح مي کند و اکثر احکام اين فقه ، راه خود را در قانونگذاري کشورها پيدا نموده همان گونه که در قوانين مدني برخي کشور ها چون عراق، و… مشاهده ميکنيم اغلب احکام آن از مجلة الاحکام العدلية قانون مدني دولت عثماني گرفته شده است که بر وفق مذهب حنفي ترتيب گرديده بود.

در تائيد مدعاي فوق ميتوان به ارائه برخي نمونه هاي تطبيقي ذيل پرداخت که براي ما مرونت فقه حنفي را در تعامل با واقعيات زندگي نشان مي دهد.(28)

اول: سهولت و آساني در عبادات و معاملات

1: نمونه هاي سهولت در عبادات:

الف: جواز رخصت در سفر براي اشخاص طالح و صالح(29)

ب: تفسير ، (لمس) در آيت « او لمستم النسا» ( سوره مائده 43) به دخول نه به مساس ظاهري که اين امر خود باعث رفع حرج و مشقت از مردم در مناسبت هاي خاص ديني چون عيد ها و جمعه ها مي شود.(30)

پ- عدول در زکات از عين به قيمت  يعني زکات دهند ه اختيار دارد که زکات را از عين مال چون دانه باب ، حيوانات ، کالاهاي تجارتي ميدهد و يا قيمت آنها

2- نمونه هاي سهولت در معاملات:

جواز بيع اموال غير منقول و عقار مانند حويلي  و زمين بدون قبض: ابو حنيفه و ابو يوسف بيع اين گونه مبيعه ها را براساس استحسان مبتني بر عموميات بيع جواز داده اند که نمي توان آنها را به خبر واحد تخصيص داد.(31)

صحيح دانستن استثنائي تصرفات فضولي آنگاه که صاحب کار آن را اجازه دهد تا معاملات استقرار يابند.(32)

– مراعات حال فقير که مثال هاي آن را مي توان در ايجاب زکات، زيورات طلا و نقره، مشاهده کرد.

– عدم شرط بودن نصاب زکات در زکات کشت ها.(33)

3- تصحيح تصرفات انسان درحد امکان:

نمونه هاي آن:

جواز تجارت وصي در مال يتيمي که در تحت رعايت او قرار دارد(34)

– افلاس مشتري نمي تواند بيع را فسخ نمايد وبه حيث دين در ذمه مشتري باقي است. (35)

4- احترام به حريت وآزادي انسان:

– دختر باکره بالغه  مي تواند بدون اجازه ولي خود، بعد از رسيدن به سن بلوغ ازدواج نمايد.(36)

– عدم جواز منع تصرفات مالي سفيه بعد از رسيدن آن به سن رشدي که 25 سال تعيين شده است.(37)

– ابو حنيفه منع تصرفات قولي مديون را ممنوع دانسته و اقرار آن را بدون اجازه داين در مال و غير آن صحيح مي داند.(38)

5- مراعات حاکميت دولت که از آن بنام ولي امر ياد شده است:

نمونه ها:

عدم جواز استملاک زمين از طريق احياي آن، مگر به اجازه دولت .همينگونه است در ارتباط به اراضي خراجي که ولي امر قدرت دارد هنگام عدم توانائي دهقان به زراعت زمين آنرا به اجاره داده و يا آنرا در اختيار ديگري قراردهد و يا به حساب دولت آنر ا کشت کند.

 

ويژه گي هاي مکتب خردگرايي (اهل الرأي)

همان گونه که قبلا اشاره شد مذهب اهل الراي در فقه اسلامي يکي از دومدرسه مشهور دراين عرصه بوده که به کار بستن فکرو راي در وقايع غير منصوصه براي بيان حکم شرعي آنها،امري بود پذيرفته شده.

با انتقال ابن مسعود صحابي جليل القدر در دوران عمر بن الخطاب به عراق نخستين بذر هاي مکتب خردگرائي در فقه اسلامي کاشته شد که ويژه گي آنرا جمع بين نصوص اسلامي و روح آنها تشکيل ميداد و درخانواده اين مکتب پيجوئي و جستجو از علل تشريع احکام در محراق توجه آنها قرار گرفته و احکام در وجود و عدم خود با آنها در حرکت قرار داشت.

با ذکر آنچه گفته آمد، مهمترين ويژه گي هاي اين مذهب فقهي را ميتوان  اينگونه توضيح داد:

  • پيدايش فقه جديد بنام فقه افتراضي و تقديري به اين بيان که فقيه و يا مجتهد، حدوث مسئله اي را فرض کرده و پاسخ آنرا بيان ميکرد. اين عمل خود نوع توسع گرائي در اجتهاد به شمار مي رفت که پيش از اين معروف نبود.
  • وضع شروط سخت گيرانه در قبول حديث، زيرا کذب در نقل احاديث پيامبر،در عراق شيوع پيدا کرده بود و اين امر باعث شد که آنها امانت علمي در نقل وتدوين فقه را به گونه اشد مراعات کنند، ونتيجه هم آن شد که احاديثي که طلايه داران اين مکتب دراجتهادات فقهي خود به آنها تمسک ورزند قلت پيدا کرد.
  • عدم اعتماد بر احاديث احاد در تخصيص (عام) قرآن ، زيرا خبر هاي واحد مفيد قطعيت نبوده بناء صلاحيت اعتماد به تخصيص نصوص قرآني را ندارد، و اين عدم اعتماد به تخصيص نصوص قرآني به اخبار احاد منجر به آن شد که اهل حديث و پيروان مکتب فقهي حجاز ، با آنها مخالفت نشان دهند.
  • تلاش وسيع در کشف علل احکام ، به اين بيان که هر گاه به مسأله فرعي بر مي خوردند که علت حکم نصي در آن به گونه تام موجود مي بود ، آن حکم را عموميت داده راه قياس را پيش مي گرفتند.

اين نص ولو که خاص هم بود ولي علم به علت تشريعي حکم، صبغه عام را به خود گرفت.

همين روش باعث شد که دايره علم در نزد آنها وسعت يافت. زيرا آنها به اين باور بودند که شريعت اسلامي براي تامين مصالح عمومي و خصوصي ايشان آمده و آنها را به اموري مکلف مي کند که موافق با فطرت سليم و عقل صحيح آمده است و بخش بزرگ احکام اين شريعت معقول المعني بوده که در آنها نواميس طبيعي که براي سعادت بشر و پيشرفت آن مي باشد رعايت گرديده است.(39)

 

خلاصه بحث و نتيجه گيري

آنچه را که ميتوان از مجموع اين جستار به حيث نتيجه و خلاصه تقديم خواننده گان کرد اين است که :

  • خراسانيان در دوران تبع تابعين زعامت علمي را در عرصه هاي مختلف علوم اسلامي چون تفسير، حديث ، فلسفله ، ادب ، تاريخ و.. به دست داشته و خدمات ارزنده اي را در حوزه فرهنگ وتمدن اسلامي ثبت تاريخ کرده اند.
  • فقه اسلامي در احکام خويش بر دو نوع منايع متکي بوده که يکي از آنها منابع نصي اند و ديگري هم منابع تبعي که عبارت اند از اجماع و قياس و استحسان و عرف که ابو حنيفه در اين عرصه به حيث طراح اصل استحسان و وسعت دادن زمينه اجتهاد و قياس به شمار مي ورد.
  • روش هاي اجتهادي که فقها و مجتهدان مسلمان در راس امام اعظم ابو حنيفه به کاربسته اند نقطه تحول بس عظيمي در زندگي مسلمانان و تشريع اسلامي به شمار رفته و فقه اسلامي را به حيث يک موجود زنده و قابل تحول در روشنائي ضوابط مقرره شرعي به نمايش مي گذارد.
  • فقيه فرزند محيط خود بوده و فقه تا آنوقت مي تواند در زندگي جامعه انساني کارا و نتيجه بخش باشد که با واقعيات زندگي هماهنگ بوده و با تحولات آن همگامي داشته و تحقق بخش منافع و مصالح مردم باشد. در غير آن در ميان نظريه و تطبيق فاصله ايجاد شده و فقه به حيث مانع در راه تحول جامعه قرار مي گيرد..

 

منابع:

  • ابوزهره/محمد /تاريخ المذاهب الاسلاميه/ج3/59-60
  • ابن عابدين /محمد امين /نشرالعرف في بناءبعض الاحکام علي العرف/ج2/125
  • الجبوري /ساجر ناصر حمد /التشريع الاسلامي و الغزو القانون الغرب للبلاد الاسلاميه/ دارالکتب العلميه/ت2005/128
  • الزلمي/د.مصطفي ابراهيم /اسباب اختلاف الفقها في الاحکام الشرعيه /ت 1986م /ج1 /34-35
  • جصاص/احمد بن علي الراضي /احکام القرآن/دارالکتاب العربي/بيروت/ت1347 ه ق/ج2/63
  • السرخسي/محمد ابن احمد /شمس الائمه/المبسوط/ط سعادت /ج1/111
  • همين مرجع /8-13
  • ابن همام/کمال/شرح فتح القدير/ج5/264
  • الشوکاني /محمد ابن علي بن محمد /نيل الاوطار/ج5/175
  • الفتاوي الهنديه/ ترکيا/ت 1973ج6 /174
  • ابو زهره/ محمد/ ابو حنيفه حياته و عصره و آراءه وفقهه / دار الفکر العربي / چاپ دو / 1947/ص 399
  • کاساني/ بدايع الصنايع /ج2/247
  • المرغيناني/برهان الدين /الهدايه/ط مصر/ ج3 /382
  • علي حيدر/دررالاحکام/ج2/597
  • العروسي/د.محمد تاج عبدالرحمن/الفقه الاسلامي في ميزان التاريخ.
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی