فکر و دعوت

از گذشته ها باید گذشت (۲)

(نگرشی بر عقلگرایی اسلامی)
نویسنده: دکتور محمد عماره.
برگردان : سمیع الله داعی

تاریخ برای نخستین بار شاهد این امر شده بود که فلسفه و جریان عقلگرایی شبیه سلاح برانی شده است که در دست نیرومند و پر توان دین و باور های دینی ، در میدان مبارزه قرار گرفته و دگر اندیشان را به چالش میکشد،از همین بابت برای فیلسوفان مسلمانی که در این مورد قلم وقدم زدن تاریخ اسلامی جایگاه ویژه ی قایل شده است که در نشر مفاهیم اندیشه اسلامی در شهر های که بنیه های فکری آنها با میراث فلسفی – میتافزیک – یونانی پیوند خورده بود و حتا در استدلالات منطقی و گفت و شنود های مناقشه بر انگیز شان از آن استمداد می جستن کار و فعالیت کرده بودن.
جریان عقلگرایی اسلامی با چنان عظمت و قدرتی وارد مباحث تیوریک تمدن اسلامی گردید که اندیشمندان غربی انگشت گزیدن و به تعجب فرو رفتن که – چگونه به این راحتی میان داشته های دینی و انبان های عقل سرکش جمع صورت گرفت – به همین منظور ” الفرید جیوم ” میگوید: « حرکت اعتزالی در درون مکتب اسلامی چنان پر انرژی جلوه گر شد که پایه های علم کلام را بر اصول اساسی فلسفه استوار کرد و در آن از اساسات علم منطق بهره جست در حالیکه خاکه های اندیشه دینی خود را نیز در میان این جریان جابجا کرده بودن و از آن اندکی عقب نشینی نکرده بودن»
طرح و پروژه فیلسوفان اسلامی دقیقا در جهت مخالف تفکر مسیحی و تمدن مغرب زمین در حال حرکت بود در حالیکه داشته های فلسفی مغرب زمین در جلو عقل زانو زده و در مصاف و دشمنی با نقل قرار گرفته بود .
بنا به گفته ” قدیس آنسلم ” ( 1033-11099) « در نزد ما مومن به کسی اطلاق میشود که بدون هیچ نوع سنجش عقلانی ایمان از قلب او سرچشمه بگیرد و دستگاه تفکر او در صحت و سقم ایمانش دخالت نداشته باشد»
در حالیکه سنجش عقلی در دستگاه فکری معتزله – نمونه ی از مکتب فلسفه اسلامی – برای درک مفاهیم ایمان از اولویات بحساب می آمد؛ چون نگرش عقلانی بر پدیده ها خودش هموار کننده راهیست که در آن معرفت خدای جهان و ایمان متقن به او را به ما نشان میدهد.
حقیقتا در غوطه ور شدن در بحر عقل و عقلگرایی است که ایمان به وحی، کتاب های آسمانی، پیامبران و رسالت آنها معنی پیدا میکند. از همین جهت است که معتزلیان به “عقل” این همه اعتماد کرده اند و با او مهر ورزی میکنند و آن را در کنار کتاب خدا، سنت پیامبر و اجماع قاطبه امت اسلامی قرار داده اند.
حتا در پاره ی از موارد تقدم او را بر نقل نیز یاد آور شده اند – البته مقدم میشمارند ولی افضل نمی پندارن- چون بر تقدم ترتیبی او بر نقل باورمند هستند و میگویند: که عقل مقدمتر از نقل میباشد مبنی بر اینکه حسن و قبح چیزی نیست جز مقولات عقلی (حسن و قبح در دیدگاهای کلامی مکتب اعتزال رنگ عقلانی دارند و جز پدیده های عقلانی بحساب می آید. در حالیکه مکتب کلامی اشعری این دو پدیده را شرعی قلمداد میکنند – مترجم- ) و مفهوم آن به خوبی درک نمیشود مگر به اساس عقل ممیز، آنچه که در کتاب خداوند به عنوان حجت لامع و قاطع ذکر شده است فهم آن منوط به سالم بودن عقلی آدمیست؛ داستان اجماع و سنت نیز همینگونه است.
اغلبا تفکر غالب بر ما اینچنین القا میکند که وقتی عقل موضوعی را به اثبات میرساند پس از لحاظ تقسیم بندی منطقی آنرا در رده اخیر بعد از کتاب،سنت و اجماع قرار دهیم. در حالیکه در واقع اینچنین نیست، الله متعال در قرآن افرادی را مخاطب قرار داده است که دارای قوه عقلانی باشند. عقل تشخیص میدهد که کتاب خداوند و سایر منابع دست اول به عنوان برهان درخشنده ی در دل مکتب اسلامی وجود دارند.
هنگامیکه از این منظر به عقلگرایی اسلامی نظر بیندازیم او را اصیلتر از نقل میابیم.
سخن نیکو و خلاصه حرف من اینست که حجیت کتاب و سنت منوط به عقل سالم است و از این بابت عقل در رده اول قرار می گیرد حتا در مسئله اجماع وقتی از پیامبر صلی الله نقل شده است که :
– پیروان راستین من به امر ناپسندی اتفاق نمی کنند.( حدیث ابن ماجه )
در محل دیگری گفته است :
-شما خویش را ملزم جماعت بدانید( بخاری،مسلم،ترمذی و ابن ماجه )
تمام موارد فوق بر این امر تاکید میکنند که اجماع نیز پدیده ی است که فهم آن به عقل و گرایش های عقلانی پیوند خورده است.
هنگامی که مسئله تقدم و اعتماد بر عقل مطرح میشود به این منظور نیست که در شأن و مقام نقل گستاخی صورت بگیرد و از ارزش آن چیزی کاسته شود، حقیقتا با اعتماد بر عقل پیوند ناگسستنی و همسویی میان این دو منبع ایجاد میشود که خود نوعی ارج گذاری به این دو مفهوم گران ارج را به نمایش میگذارد.
بیان مطالب فوق به باورمند بودن فیلسوفان اسلامی به تک منبعی بودن در معرفت شناختی نمی انجامد، آنها عقل را به عنوان ابزاری استفاده میکنند که توسط او در فهم اصول شرعی سهل و گشایش معرفتی به وجود آید طوری که قول ” ماوردی ” ( 364- 450 ) نیز موید این روش بوده میتواند « ابزاری که توسط آن به معرفت دست میابیم به دو گونه تقسیم میشوند 1- فهم حس که عقلگرایی نیز گویندش،به علت اینکه براهین عقلی؛ اصلی از اصول معرفت شناختی بحساب می آیند،چون فهم اصول شرعی وابسته به درک اصول عقلانی است پس عقل را مادر اصول نیز گفته میتوانیم. 2- شناخت زبان عربی است، به این منظور که در منقولات از جایگاه ویژه ی برخوردا است»
اینچنین و با همین رویکرد جریان عقلگرایی اسلامی تمام افکار وارداتی را با سنجش ” وسطیت ” دور خود جمع کرد و میان تفکرات گونه گون تلفیق و همسویی به وجود آورد در حالیکه در میان این اندیشها در مکاتب دیگر امکان تداخل و همزیستی متصور نبود چه برسد به اینکه همنوایی خود را اعلام کنند!!
در کنار تمام مباحث فوق دانشمندان اسلامی تابوی قدرتمندی در علوم تیوری و تجربی زمان خود شان بحساب می آمدن مع الوصفی که چون و چند های علمی زیادی بر مباحث الهیات و میتافزیک داشتند از بهره جستن به مسایل بیولوژی و علوم تجربی نیز غافل نماندن.
بسیاری از این رادمردان در علوم تجربی از کم نظیرترین دانشمندان زمان خود دست کم نداشتند و در این مورد حرف های ناگفته ی نیز وجود دارد، تبحر و آگاهی آنها در علوم تجربی هیچگاهی آنها را از قافله روزه دارن و مخلصین نیانداخته بود و پیهم در پی اجتهاد و جهاد ، نیکی و حج گام بر میداشتن. « بحق که ایشان مصداق واقعی این جمله قرار گرفته بودن: عبادت گذاران شب و مجاهدین روز – مترجم – »

 

ادامه دارد…

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی