خانه / مطالعات اسلامی / اسلام و مبانی حرمت و حقوق بشر

اسلام و مبانی حرمت و حقوق بشر

اعلا میه ی جهانی حقوق بشر، مصوّب۱۹۴۸م مجمع عمومی ملل متّحد ،  به واسطه ی مبانی جهانشمول و تأیید قریب به اتّفاق کشورهای دنیا اعتبار جهانی دارد؛در جلسه ی رأی گیری درباره ی این اعلامیه،هیچ یک از۵۶ نماینده ی حاضر،رأی منفی نداد و هشت کشور ممتنع از جمله عربستان نیز،تأکید کردند که رأیشان به معنای مخالفت با مجموعه ی اعلامیه نیست؛بلکه فقط برخی مواد آن را نمی پذیرند.حقوق بشر به رغم ریشه و پیشینه ی انکارناپذیری که در تاریخ فرهنگ بشر دارد، بی گمان در پیدایش منسجم و معتبرش در قالب یک اعلامیه ی جهانی،محصول عصر مدرن اروپاست؛اعلامیه ی جهانی حقوق بشر،تبلورآشکار مدرنیسم در بُعد حقوقی است و خاستگاه اروپایی دارد و اگر گهگاه از پاره ای افراد متعلّق به دیگر فرهنگ ها ،ادّعاهایی خلاف این واقعیّت تاریخی شنیده می شود،یا ناشی از فقدان خودباوری لازم برای اعتراف به فضائل دیگران است و یا ناشی از درآمیختن مصالح خوبْ داشتن با ساختمان عالی داشتن است.باری موضع ما هر چه باشد امروزه حقوق بشر برای بهسازی وضع زندگی جوامع گوناگون، به یک ضرورت تام تبدیل گشته و حتّی بنا به تعامل ساختارهای اجتماع و فرهنگ،به شرط الزامیِ توسعه ی اخلاقی افراد و ارتقای سطح فرهنگ جوامع تبدیل شده است.دموکراسی،چونان کم زیان ترین شیوه ی حکمرانی و گفتمان مسلّط زمانه نیز،آبروی جهانی خود را مدیون بهره مندی از فرزندی نازنین و دلربا همچون حقوق بشر است؛فرزندی که حتّی بقا و استقرار مادرش نیز در گرو حیات و نشاط اوست ؛ چنان که امکان پیشرفت مؤثّر فرایند دموکراتیزاسیون، نه از طریق مبارزه برای خود دموکراسی بلکه از راه مبارزه برای حقوق بشر فراهم می آید و بر همین مبنا، تلاش تئوریک و عملی برای برقراری و ماندگاری آن خواه ناخواه در سرلوحه ی کار مصلحان اجتماعی و دغدغه داران ارتقای سطح زندگی مردم قرارگرفته است و ناقدان بصیر، آن را شرط گذشت ناپذیر مشروعیّت و مقبولیّت مکاتب و سازمان های سیاسی می دانند.افزون بر این،  حقوق بشر حتّی اگر نقص ارزشی هم داشته باشد، که در دو بند ۱۶ و ۱۸ دارد، ضرورت دفاع از آن را می توان به لحاظ روشی و نقش پیش شرط و مقدّمه گونه ای که در حفظ کرامت بشر و ارتقای اخلاق افراد در برابر سرکوبگری و سلطه جویی حکومت ها دارد، به آسانی توجیه و تأکیدکرد.از این رو ، ترویج ارزش های مقوّم و ضامن مصون ماندن شرافت و حقوق انسان ها در اجتماع،فوری ترین و ضروری ترین خدمتی است که خیرخواهان هر ملّتی باید با جدّ و جهد تمام به آن بپردازند.

یکی از کارسازترین راه های کمک به درونی سازی و نهادینه کردن حقوق بشر،ردیابی ارزش های برابرگرایانه و انسان دوستانه در پیشینه ی فرهنگی جوامع و برجسته سازی آنها در میان مردمان داخل حوزه ی آن فرهنگ هاست؛زیرا ضدیّت با تبعیض(discrimination) ،که بنیادی ترین و اصلی ترین زیربنای حقوق بشر است، و نقطه ی آغازین توجیه حقوق بشر،مشخّص ساختن اصولی است که بر اساس آنها تمامی انسان ها، فارغ از ناهمگونی هایی که دارند،برخوردار از شرافت انسانی یکسان و شایسته ی احترام برابر دانسته شوند؛بی گمان هر چه روایی و عمق این اصول،بیشتر و ضمانت اجرایی آنها قوی تر و درونی تر باشد،امکان عملی شدن ارزش های حقوق بشری در جامعه بیشتر خواهد شد. 

    به نظر می رسد دین اسلام با دربرداشتن نگرش توحیدی خاصّ خود و اعتقاد بنیادین به اصالت زندگی اخروی به عنوان نتیجه ی نوع زندگی دنیوی،از حیث تأمین مبانی نظری مساوات و ضمانت اجرایی آن،حقیقتاً بی نظیر است و فرودستی سیاسی مسلمانان و از دست رفتن جذّابیت فرهنگی و شکوه تمدّنی آنان، نباید حوصله ی بررسی جدّی این ادّعا را،که برای ذائقه ی عصرکنونی بی مزه می نماید،از ما بستاند.

۱)می دانیم که توحید بنیادی ترین آموزه ی اسلامی و اساسی ترین پیام پیام آوران الهی است؛توحید بر خلاف پندار رایج،نه باور به یگانگی خالق بلکه به معنای یگانه سازی خالق جهان در خدایی کردن و سلب الوهیّت از تمامی خدایان و اختصاص کامل آن به خدای راستینی است که بارزترین نشانه اش خالقیّت است.پر واضح است که مخلوق بودن ما و خالقیّتِ الله هیچ ربطی به قبول و ردّ ما ندارد و ما چه بپذیریم و بپسندیم و چه نپذیریم و نپسندیم،در هر حال الله-جلّ جلالُه- آفریدگار ماست؛برعکس،تا ما نپذیریم و نپسندیم این آفریدگار ، خدا و اله و معبود ما نخواهد شد و کاملاً محتمل و مشهود است که ما به رغم اعتراف به خالقیّتِ الله،بنده ی خدا یا خدایان دیگری(مانند نفس،پول،مقام،شیطان،طواغیت،احبار و رهبان و…) باشیم؛یعنی یا در استفاده از اعضا ، امکانات و مهارتهایمان به جای فرمانبرداری از الله و پایبندی به تعالیم او، فرمانبر مخلوقات باشیم و حلال و حرام زندگی را از آنها بگیریم؛یا در تنگناهای زندگی به جای پناه بردن به خالق و دعا به درگاه او،به غیر خالق پناه ببریم و روا شدن حاجاتمان را از غیر خالق بخواهیم.بنا بر آموزه های توحیدیِ قرآن،تنها مقامی که صلاحیّت الوهیّت و خدایی(تعیین حلال و حرام و برآوردن فراطبیعی حوائج) را دارد،فقط و فقط آفریدگار جهان است؛لذا از آن جا که در میان خدایان تنها اوست که ربّ العالمین،رحمان و رحیم و مالک یوم الدّین است،پس منحصراً باید فرمانبر او باشیم(ایّاک نعبد) و منحصراً به درگاه او باید دعا و زاری کنیم(ایّاک نستعین).لازمه ی اجتماعی این باور و نگرش، این است که نه من و نه دیگران، با هر مقام دنیوی و دینی – عرفانی،هیچ یک  شرایط خدایی(خالقیّت،ربوبیّت،رحمت و مالکیّت روز جزا) را نداریم و همه در فقر مخلوقیّت و نداشتن حقّ امر و نهی ، یکسان و هم پایه ایم و فقط الله است که خالق و آمِر است:(اَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْاَمْرُ)اعراف/۵۴٫پس چون حقّ امر و نهی و مالکیّت نان و جان ما منحصراً در دست الله است،جز در برابر او نباید سر اطاعت و تعظیم خم کنیم و آزادی فکری و عملی خود را جز در محضر او ،که عالم مطلق و قادر مطلق است، نباید فدا کنیم.اگر چنین است و کسی حق و شرایط امر و نهی بر دیگران و هم چنین امکان فراطبیعیِ رهاندن آدمیان از تنگناها و درماندگی ها را ندارد،اولاً همه ی انسان ها ، با هر پایگاه اجتماعی و با هر جایگاه معنوی و مادّی،کاملاً یکسان و همپایه اند؛ثانیاً تعامل افراد و گروه های بشر در ابعاد گوناگون سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی جز با قرارداد و رضایت دو جانبه،صحیح و مشروع نیست:( اِلّا اَنْ تَکونَ تِجارَهً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ)نساء/۲۹ و هیچ کسی،  در هر لباس و مقامی هم که باشد،حقّ ویژه ای برای تصمیم گیری در باره ی سرنوشت و اموال دیگران ندارد.

۲)از دیگر لوازم نگرش توحیدی،زدایش ریشه ایِ تکبّر به مثابه ی منفورترین رذیلت اجتماعی است؛گفتیم که گرچه خالقیّتِ الله ربطی به باور و خوشایند ما ندارد امّا خدا شدن این خالق برای ما،کاملاً مشروط به قبول و رضایت خود ماست.دین اسلام به ما می گوید از میان مجموعه ی گسترده ی خدایان، فقط یکی از آنها شایستگی و شرایط خدایی کردن را دارد و آن هم بارزترین نشانه اش این است که خالق بشر و آسمان و زمین است:(اُعْبُدوا رَبّکُمُ الّذی خَلَقَکُمْ وَ الّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ)بقره/۲۱٫«پروردگارتان را بندگی کنید؛همان که شما و انسان های پیش از شما را آفریده است».وظیفه ی انسان ها این است که درست همان گونه که از میان یک مجموعه سکّه،با راهنمایی کارشناسان تنها سکّه ی غیر تقلّبی را شناسایی و توحید می کنند،خالق جهان را نیز در اعطای اوصاف الوهیِ مندرج در قرآن،توحید کنند؛یعنی،حقّ ارزشگذاری و امر و نهی،امکان فراطبیعیِ فریادرسی درماندگان،کبریا و بزرگی،روزی دهی و… را از مخلوقات،سلب و کاملاً به او اختصاص دهند.از نظر دین ، کبریا صفت انحصاری الله است (الکبریاء ردائی) و هیچ مخلوقی حقّ دست اندازی به آن را ندارد.تنها و تنها آفریدگار است که بنا به علوّ مقامی که دارد، شایستگی و حق دارد که انسان ها در برابرش سر خم کنند،از او هراس داشته باشند،او را ستایش کنند و با انکسار و زاری به درگاهش بنالند؛ بنا بر این، طالب ستایش و حیرانیِ خلقان شدن و خود را از دیگران برتر پنداشتن، دست طمع در الوهیّت زدن و  پای از گلیم بندگی دراز کردن و همنوایی با مدّعیان خدایی و تکرار شعار نفرت انگیز و انسان سوزِ «انا ربّکم الاعلی»است که به فرموده ی صریح قرآن،سبب محرومیّت از بهشت است:(وَ تِلْکَ الدّارُ الْآخرهُ نَجْعَلُها لِلّذینَ لا یُریدونَ عُلُوّاً فی الْاَرْضِ و لا فَساداً)قصص/۸۳ :«آن سرای آخرت(بهشت) را برای کسانی قرار می دهیم که در جهان،برتری طلب و فسادخواه نباشند».پیام آور محبوب اسلام(ص)نیز که پایبند و روشنگر قرآن بود یک بار در حضور صحابه ی کرام اعلام کرد که هرکس ذرّه ای تکبّر در دل داشته باشد، وارد بهشت نخواهد شد!اصحاب سراسیمه پرسیدند: تکبّر به چه معناست؟!ایشان پاسخ داد:«اَلْکِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ  وَ غَمْطُ النّاسِ»: تکبّر، نپذیرفتن حقیقت و حقیر و بی حرمت انگاشتن مردم و تحقیر همنوعان است!

   ۳)چنان که در ابتدای مقاله اشاره شد در فرهنگ اسلامی،دنیا گذرگاه و کشتزاری برای آخرت است و دشواری ها و خوشی های آن آزمونی است برای سنجش رفتار بشر و ارزیابی میزان دلبستگی و پایبندی او به آموزه های ایزدی و نبوی که ضامن بهروزی دنیوی و رستگاری اخروی است.یکی از آزمون های دشوار کامیابی در قیامت ،که وصف هراس انگیز آن در قرآن زمینه ساز اهتمام جدّی به نوع رفتارهای موفّقیّت زا در آن جاست،نوع نگرش ما به دیگر انسان ها و میزان رعایت حرمت و حقوق آنان و ملاحظه ی آثار اخروی چگونگی رفتار ما با همنوعان است.

       آفریدگار توانا انسان ها را در پرتو اراده و حکمت خویش،همگون و همسان نیافریده است ؛بلکه افراد بشر چه از حیث توانمندی های شخصی و چه از لحاظ اجتماعی،در ابعاد آموزشی،سیاسی،اقتصادی،فرهنگی،جغرافیایی و … متنوّعند. این ناهمگونی،بی گمان جزیی از همان آزمون اصلی است:( وَجَعَلْنا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَهً اَتَصْبِرونَ)فرقان/۲۰ :« وشما را آزمونی برای یکدیگر قرار دادیم که آیا در تعامل با هم خویشتن دار هستید یا نه»؛ شخص مسلمان باید با هشیاری قلبی و ورزش های روحی لازم،امانت آسمانی و دیانت خود را در این لغزشگاه پرخطر، از گزند آفات فرادستی(ظلم،تحقیر،تمسخر،تکبّر،تبعیض،استثمار،استضعاف،استخفاف و …) و عوارض فرودستی(حسادت،کینه ورزی،…) پاس بدارد تا در این اختلاط اجتماعی که گذرگاه عافیت را تنگ کرده و به کمتر کسی اجازه ی عبور عادلانه و امانت دارانه داده است: (وَ اِنّ کثیراً مِنَ الْخُلَطاء لَیَبْغی بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ)ص/۲۴، به سلامت و عدالت گذر کند و جامه ی ایمان و آدمیّت خود را به غرور و حق سوزی نیالاید.زیرا در دین اسلام و آن گونه که در احادیث نبوی آمده است، خطرخیزیِ تضییع حقّ النّاس بسیار بیشتر از ترک حقّ الله است و گناهِ تعرّض به حرمت و حقوق مردم در نظر آفریدگار، چنان عظیم و ویرانگر است که با غنای عبادی و روزه و نماز و زکات که هیچ،حتّی با احراز مقام شهادت نیز، که خاصیّت گناه شوییِ منحصر به فرد دارد، از مجازات آن نتوان رهید!برای تبلور اهمیّت موضوع فرض کنید اکنون رسول نازنین اسلام(ص) دوباره زنده شده و ندای جهاد سر دهند؛فردی مدیون و بدهکار مردم نیز لبّیک گویان با جان و زبان، در رکاب شرف آمیز آن حضرت روانه ی رزمگاه شود و به دنبال زخمی شدن ، از کمال بختیاری در آغوش مبارک پیامبر شهد شهادت بنوشد و جنازه اش با اشک تأیید و ترحّم رسول الله خیس و معطّر شود! زهی سعادت…! امّا بد نیست بدانیم که به رغم نیل به چنان مقامی والا و به رغم خاصیّت فوق العاده ی شهادت در گناهشویی،دَین مردم و حق الناس همچنان بر ذمّه ی او خواهد ماند و در لباس شهادت نیز در قبال آن مسئول خواهد بود:«یُغْفَرُ لِلشَّهیدِ کُلُّ ذَنْبٍ اِلَّا الدَّیْنَ»(صحیح مسلم/کتاب الإماره/شماره:۱۱۹):«همه ی گناهان شخص شهید، آمرزیده می شود مگر بدهکاری دیگران»!حال آن که هدم کعبه و آتش زدن مسجد و مواردی از این قبیل ،که به علّت جهل در نظر بسیاری از ما از قتل و هتک هزاران انسان بالاتر و زشت تر است، با یک توبه در همین دنیا قابل جبران است!همین بود راز این که دین شناس ماهری چون مولوی در تعبیری دقیق و ستودنی امّا ناآشنا و ثقیل برای ذهنیّت بسیاری از ما، اعلام می کرد:« ابلهان تعظیم مسجد می کنند / در آزار عزیزان خدا جِد می کنند»! آری،آدمیان و جوامع بشری آن گاه که به علّت و نشان ناپالودگی و نابالندگی عقل و فرهنگ خویش،صنعت و ساخته ی بشر را از خود بشر،محترم تر و مقدّس تر بدارند،صفتی جز ابلهی برایشان نمی توان نهاد!آن هم کدام مسجد،مسجدی که به رغم صلای پنج نوبت،کسی در آن گام نمی نهد؛به بیان دردآلود اقبال لاهوری:

                    مسلمانان به خویشان در ستیزند

                    بجز  نقش دویی طرحی  نریزند

                   بنالند ار  کسی   خشتی    بگیرد

                  از آن مسجد که خود از وی گریزند!

   همچنین بنا براحادیث صحیح نبوی، شرط کارسازی و پذیرفتتنی بودن عبادات ما در محکمه قیامت،احترام به حرمت و حقوق خلق است؛چنانکه پیامبر(ص)در تبیین معنای مفلس و ورشکسته،مفلس امت خود را فردی می داند که به رغم ادای کامل عبادات،به علّت تعرّض به شرافت و حقوق مردم،در عین ناباوری به جهنّم افکنده می شود!(صحیح مسلم،شماره:۲۵۸۱و ترمذی،ش:۲۶۴۳).

   راستی میزان تطابق نگرش های خود با تعالیم و آموزه های دینی مان را بسنجیم: ای بسا که روزانه مکرّراً  با آسودگی و تحت عناوین لغزاننده و فریبایی چون زرنگی ، منطق بازار،اقتضای اجتماعی زیستن و . . . با دم و درم و قلم و قدم خویش آبرو ، مال و حتّی جان دیگران را مورد جرح و تعرّض قرار دهیم و در همان حال با حالتی حاکی از تنزّه طلبی و حرام گریزی،خود را از هدم و هتک مساجد گریزان و خشمگین  بنمایانیم؛غافل از این که پیامبرما یارانش را از منع عربی بَدَوی از ادرار کردن در مسجد بازداشت و از آنان خواست به اقتضای منشِ ایمانیِ خود صبرکنند تا از قضای حاجتش فارغ شود و سپس با سطلی آب محلّ نجاست را بشویند!یا در مراسم دینی به محض اتمام مراسمات دینی یا فراغت از جماعت ،بدون رعایت آداب و احترام،با فشار و زور ناتوانان و کودکان را زیر می گیریم و کفش های آنان را له می کنیم!یا برای انجام عمل مستحبّ لمس حجر الاسود در حج،وجوب رعایت حرمت دیگران را فرو می گذاریم و به ده ها شخص آزار می رسانیم و . . . ! دیگر دقّت نمی کنیم که انجام عبادت برای تمرین عبودیّت و بنده وار با بندگان رفتار کردن است و شرط اثرگذاری و نشانه ی قبولی عبادات،برگشتن به میان جامعه و مردم با ارمغان سلام و پیام امنیّت است: ( السّلام علیکم و رحمه الله)!همین جا این نکته را نیز یادآوری کنیم که بر خلاف فرهنگ غربی که در آن غالباْ خدا و انسان به عنوان دو رقیب یا دو متنازع، نمایانده می شوند و خداگرایی را مزاحم انسان گرایی می دانند، در فرهنگ اسلامی خدا مدافع و پشتیبان بشر است و چنان که دیدیم اگر کسی حتّی بدون کاستی در تکالیف عبادی مانند نماز و روزه،امّا با پرونده ی سیاه در حوزه ی حقّ النّاس در دادگاه قیامت حاضر شود،به رغم این که علی الظّاهر در خدمت به خدا کوتاهی نداشته است، امّا به سبب مردمْ آزاری وارد دوزخ می شود؛آری،شرط سلامت و صداقت در دینداری و نشانه ی استواری در ایمان به خدا،احترام به حرمت و حقوق انسان ها و پرهیز از آزار رساندن به مردم است:«اَلْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسلمونَ مِنْ لِسانِهِ و یَدِهِ»(صحیح بخاری/کتاب الایمان/ش ۱۰):«مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دستش در امان باشند».هم چنین پیامبر(ص) فرموده اند: «اَلْمُؤْمِنُ مَنْ اَمِنَهُ النّاسُ عَلی اَمْوالِهِمْ و اَنْفُسِهِمْ»(سنن ابن ماجه/کتاب الفتن/ش:۴۰۲۰):«مؤمن کسی است که مردم او را بر اموال و جان خویش،امین بدانند».و با نوع انسان،حتی اگر دشمن هم باشد،حدّاقل بر مبنای عدالت رفتار کند:« و لا یَجرِمَنّکُم شَنَئانُ قَوم علی ان لا تَعدِلوا»(مائده:۸):«هشدار که دشمنی گروهی با شما، شما را به بی عدالتی نکشاند» .

    چنان که دیدیم بشر در اندیشه و فرهنگ اسلامی،مخلوق ویژه ی آفریدگار،برخوردار از روح الهی،مسجود فرشتگان و حامل امانت الهی است و گناه تعرّض به حرمت و حقوق او نه با نماز قابل جبران است نه با روزه نه با زکات و حتّی نه با خون شهادت!یعنی حرمت انسان در اسلام از حرمت کعبه و مسجد،بیشتر است و تبلور این امر را در این ضرب المثل مشهور می توان دید که:«می بخور ، منبر بسوزان ، مردم آزاری مکن!».البته این که این حرمت فوق العاده چه اندازه در اخلاق و سیاست مسلمانان بازتاب داشته است،مسأله ای جداگانه و مربوط به تاریخ و جامعه شناسی است و ربطی به بحث نظری-فقهیِ ما ندارد؛همین قدر قابل ذکر است که پیام آور ارجمند اسلام، با آن همه پرهیزکاری و حسّاسیّت شدید در حوزه ی حقّ الناس،در اواخر عمر شریف خویش،با اصرار و التماس از یارانش می خواست که اگرحقّی برگردن او دارند بدون کمترین شرم و مجامله آن را مطالبه و استیفا کنند تا با مدیونیِ مردم در خاک نرود(ابن اثیر/ الکامل/ذیل حوادث سال ۱۱ه.ق) ؛ در پرتو همین تعالیم و مواضع بود که امام شافعی(رح) می فرمود:«بِئْسَ الزّادُ اِلَی الْمَعادِ الْعُدْوانُ عَلَی الْعِبادِ»:«بدترین توشه برای قیامت،دشمنی با بندگان است»؛ فاعتبروا یا اولی الابصار!

درباره ی اصلاح نت

همچنین ببینید

مسلمانان یهودی صفت

افترا؛ یکی از زشت ترین رفتارهای اجتماعی است که با نسبت دادن قول، فعل و …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *