مقالات

اعتدال و میانه روی در قرآن

نمونه‌هایی از جنبه‌های متقابل یا متضاد: روحی و مادی، فردی و اجتماعی، واقعی و آرمانی، سنت و تجدد و امثال این‌ها. مفهوم توازن میان آن‌ها این است که به هر طرفی به اندازة حقیقی‌اش میدان داده شود و بدون کاهش و افزایش یا افراط و تفریط و به دور از تجاوزگری و حق‌کشی، حق آن عادلانه و با ترازوی دقیق سنج به آن اعطا گردد. همانگونه که کتاب خداوند، قرآن این چنین به این مطلب اشاره می‌کند:

﴿uوَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ ، أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ ، وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ ﴾[الرحمن: 7 – 9].

«آسمان را برافراشت، و قوانین و معیارهایی تعیین کرد. هدف این است که شما هم از قوانین و معیارها تجاوز نکنید و پا فراتر نگذارید و در وزن‌کردن و سنجش از معیار، عدالت را رعایت نموده واز میزان مکاهید».

میانه روی را که یهود و نصاری و دیگر دشمنان دین اسلام به مسلمانان نسبت میدهد غیر آن میانه روی و اعتدال است که قرآن ما را به آن فرا میخواند، در نظر یهود و نصاری و دیگر بی دینان مسلمانان که به قرآن و شریعت کاملاً عمل نمیکنند میانه رو هستند و اشخاص را که به قرآن و احکام دینی پابند هستند بنیاد گرا و افراطی میخوانند اما حقیقت اینست هر مسلمان که به قرآن کریم و احکام دینی کاملاً بدون افراط و تفریط عمل میکند او مسلمان متعادل و میانه رو هست.

امتیاز پیروان این دین، همین ویژگی بزرگ، یعنی: میانه‌روی یا توازن می‌باشد.

این خطاب خداوند به امت اسلام، به همین ویژگی برجسته اشاره می‌نماید:

﴿yوَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا﴾ [البقرة: 143].

«و بی‌گمان ما شما را ملتی میانه‌رو قرار داده‌ایم، تا گواهانی بر مردم باشید و پیغمبر نیز بر شما گواه باشد».

میانه‌روی امت اسلامی برخاسته و برآمده از متعادل‌بودن نظام و قانون این دین می‌باشد،که همانا قرآن کریم است. چرا که قرآن برنامه‌ای است متعادل برای امتی متعادل و میانه‌رو؛ روش اعتدال و توازن و به دور از افراط و تفریط یا زیاده‌اندیشی و کوته‌بینی.

ناتوانی انسان از ارائة یک نظام متوازن و میانه‌رو:

افراط و تفریط همزاد و جزء جدایی ناپذیر تمامی مکاتب و نظام‌های بشری – چه فردی و چه گروهی – می‌باشند. چنانکه ارزیابی واقعیت کنونی و مطالعة تاریخ گواه این امر هستند.

تنها کسی که می‌تواند حق هر چیزی – مادی یا معنوی – را به گونة باید و شاید ادا نماید، آن خدایی است که همة چیزها را آفریده و دقیقاً اندازه‌گیری نموده است؛ و در مورد هر مسئله‌ای دارای آگاهی فراگیر و همه‌جانبه می‌باشد، از کمیت تمامی اشیا اطلاع دقیق دارد، و مهرورزی و دانش او همه چیزها را در بر گرفته است.

مشاهدة این توازن و تعادل دقیق در جهان آفرینش و در عموم احکام و قوانین خداوند شگفت‌آور نیست. چرا که او خود صاحب آفرینش و فرماندهی و قانونگذاری است. لذاست که پدیدة توازن، در دستورات خداوند و قوانین راهگشا و دین راستین او، یعنی در نظام اسلام و روش آن برای زندگی تبلور دارد. همچنین در این هستی که خداوند آن را آفریده و هرچیزی را در آن محکم و استوار نموده است، پدیدة توازن جلوه‌گر است.

پدیدة توازن در هستی پهناور:

به این جهان پیرامون خود که می‌نگریم، درمی‌یابیم که شب و روز، تاریکی و روشنایی، گرمی و سردی، خشکی و آب و گازهای گوناگون همگی دارای حساب و کتاب دقیق بوده و کاملاً به اندازه آفریده شده‌اند، نه قسمتی از آن‌ها به دیگری تجاوز می‌کند، و نه از مرز مشخص خود پا فراتر می‌گذارد.

به همین صورت می‌بینیم که خورشید و ماه و ستارگان و مجموعه‌های کیهانیِ شناور در فضای هستی، هرکدام در مسیر خود در حرکتند و در مدار خود به گردش می‌پردازند، بی آن که با ستاره یا سیاره‌ای دیگر برخورد پیدا کنند، و یا از دایرة خود بیرون بروند. و خداوند چه درست فرموده است:

﴿إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ﴾ [القمر: 49].

«ما هرچیزی را به اندازة لازم و از روی حساب و نظام آفریده‌ایم».

﴿ مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ﴾ [الملک: 3].

«در آفرینش خداوند مهربان هیچگونه ناهمگونی و عدم تناسبی نمی‌بینی».

﴿لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ﴾ [یس: 40].

«نه خورشید را سزد (در مدار خود سریعتر شود و) به (مدار) ماه برسد، و نه شب را سزد که بر روز پیشی گیرد (و مانع پیدایش آن شود). و هریک در مداری شناورند».

﴿ß الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ ، وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ ، وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ﴾ [الرحمن: 5 – 7].

«خورشید و ماه برابر حساب (منظمی در چرخش و گردش) هستند و گیاهان و درختان برای خدا سجده می‌کنند. و آسمان را برافراشت و قوانین و معیارهایی تعیین کرد».

ادیب مشهور استاد توفیق حکیم با دقت در همین پدیدة کلی هستی، یعنی: توازن میان طرف‌های متقابل در جوانب گوناگون هستی بود که تئوری خود را در ادبیات و هنر و فرهنگ با عنوان: «تعادل» بنیان نهاد.

وی در بحث از زمین، زیست بومِ انسان، تأکید می‌ورزد: نخستین توصیفی که بتوان از این کره نموده این است که موجودیت آن در گروه توازن و تعادل میان آن و کره‌ای بزرگتر، یعنی خورشید می‌باشد.

وی اشاره می‌کند: «با به هم‌خوردن این تعادل، یا خورشید آن را در کام خود فرو می‌برد و یا در فضا متلاشی و نابود می‌گردد. بنابراین، تعادل نخستین حقیقت حیاتی و تعیین‌کننده در مورد زمین می‌باشد.

راستی آیا در مورد طبیعت انسان نیز تعادل نخستین حقیقت است؟

برای پاسخ‌دادن به این سؤال باید ببینیم انسان از این نظر که موجودی است مادی، زنده‌ماندن وی نتیجة چه عاملی است؟ معلوم است، طبعاً عامل تنفس.

تنفس چیست؟ جریانی است که میان دم و بازدم تعادل برقرار می‌سازد.

هرگاه این تعادل به هم بخورد، بدینگونه که دم یا بازدم بیشتر از حد معمول طول بکشد و عرصه بر یکی از آن‌ها تنگ گردد، زندگی انسان متوقف می‌گردد.

ساختار روحی انسان نیز دم و بازدم خود را دارد که می‌توان آن‌ها را اندیشه و احساس یا به تعبیری دیگر: عقل و دل نامید.

زندگی روانی سالم نیز میان اندیشه و احساس، نظم و تعادل برقرار می‌کند. و آنچه که بیماری‌های فکری و روانی نامیده می‌شود، چیزی نیست جز اختلال در همین تعادل؛ حال یا از طریق غلبة احساس و تعطیل‌شدن نیروی اندیشه که در نتیجه انسان دوباره به صورت کودکی در سال‌های نخستین زندگی درمی‌آید، و یا از طریق طغیان اندیشه و سرکوب‌شدن احساس و عاطفه که در نتیجه دستگاه ادراکی انسان نامنظم و آشفته می‌گردد.

پس انسان چه از دیدگاه مادی و چه معنوی موجودی است متعادل. البته مصداق این تعریف فقط او نیست. عموم موجوداتی که بر روی این کرة متعادل واقعند، در ساختارشان تعادلی وجود دارد که راز حیات‌شان می‌باشد.

مزایا و فواید میانه‌روی:

بدون تردید انتخاب میانه‌روی یا توازن به عنوان مشخصة اصلی و شعار برجسته برای امت، ناشی از حکمت و فرزانگی خداوند می‌باشد. امتی که آخرین امت‌هاست، و رسالتی که خداوند پیام‌های آسمانی را با آن پایان داده و خاتم پیامبرانش را به عنوان ارمغان رحمت برای جهانیان با این پیام روانه ساخته است.

میانه‌روی برای پیامِ رسا ضروری‌تر است:

در یک دین مرحله‌ای و محدود به زمان و چهارچوبی مشخص، افراط در هر زمینه‌ای را می‌توان با رهیافتی افراطی در زمینة مخالف آن، علاج نمود. مثلاً واقع‌نگری افراطی را با آرمانگرایی افراطی، و مبالغه در مادیگری را با واکنش روحگرایی غلواندیشانه پاسخ گفت. جهتگیری مسیحیت در برابر مادیگری و واقع‌گرایی یهود و روم نمونه‌ای روشن از این مسئله می‌باشد.

هنگامی که دعوت مرحله‌ای نقش خود را ایفا و زیاده‌اندیشی و غلو را هرچند با مبالغه و افراط متقابل تحت کنترل درآورد، بازگشت دوباره به میانه‌روی و مسیر اعتدال امری است گریزناپذیر، تا بدین وسیله هردو که تراز همسنگ و برابر گردند، و این همان چیزی است که اسلام به عنوان یک دین جهان شمول و جاودان به ارمغان آورده است.

به علاوه در میانه‌روی معانی دیگری نیز وجود دارد که دین اسلام و امت مسلمان را ممتاز می‌سازد و به پیام خداوند صلاحیت برتری و جاودانگی می‌بخشد:

میانه‌روی یعنی عدالت:

(الف) از معانی «میانه‌روی» که امت اسلامی در آن آیة کریمه با آن توصیف گردیده و حجت و گواه‌بودن این امت بر تمامی جهانیان از همان ویژگی نشأت گرفته است، «عدالت» می‌باشد که برای پذیرفتن شهادت شاهد، یک ضرورت است، زیرا شهادت فرد غیر عادل، مردود و غیر قابل پذیرش است اما نظر شاهد و قاضی عادل را همگان قبول دارند.

تفسیر «عادل»» از واژة «وسط» در آیه فوق از پیامبر r نقل شده است: امام احمد از ابوسعید خدری روایت می‌کند که پیامبر r واژه وسط را در این آیه به عادل و راسترو تفسیر نموده‌اند.

عدالت، میانه‌روی و توازن واژه‌هایی هستند با معنی نزدیک به هم. عدالت در حقیقت عبارت است از میانه‌روی میان دو جنبه یا چند جنبة رودررو بدون جانبداری و تمایل به یکی از جنبه‌ها. و به دیگر سخن عبارت است از: موازنه و سنجش این جنبه‌ها به گونه‌ای که حق هرکدام عادلانه و بدور از حق‌کشی به آن‌ها اعطا گردد.

در تفسیر این فرمایش خداوند:

﴿tقَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ﴾ [القلم: 28].

«نیکمردترین ایشان گفت: مگر من به شما نگفتم چرا نباید به تسبیح و تقدیس خداوند بپردازید».

مفسران گفته‌اند: که اوسط یعنی: عادل‌ترین. تفسیر رازی ج 4، صص 108 و 109 چاپ مصر.

امام رازی در تفسیر خود بر این نکته پای می‌فشارد و می‌گوید: وسط هر چیزی عادل‌ترین و میانه‌ترین نقاط آن چیز می‌باشد، چرا که فاصلة ان با تمام نقاط دیگر آن چیز عادلانه و برابر است.  تفسیر رازی ج 4، صص 108 و 109 چاپ مصر.

ابوالسعود مفسر می‌گوید: وسط در اصل نام نقطه‌ای است که نسبت آن با کناره‌ها، یکسان و برابر است، همانند: مرکز دایره. سپس کنایه‌ای شد برای خصایل پسندیدة انسانی، چرا که این خصایل در میان صفات زشت ناشی از افراط و تفریط حالت مرکزیت و میانگین دارند. تفسیر ابوالسعود: ج 1، ص 123 چاپ صبیح.

بدین ترتیب وسط یعنی عدالت و اعتدال. به عبارتی دیگر یعنی: تعادل و توازن بدون تمایل به سمت زیاده‌روی یا کوتاهی.

میانه‌روی یعنی مستقیم‌بودن:

(ب) همچنین میانه‌روی یعنی: مستقیم‌بودن راه و روش، و دوری از کژروی و کج‌اندیشی. راه و روش مستقیم و به تعبیر قرآن صراط مستقیم – همانگونه که یکی از مفسران بیان کرده است – عبارت است از: راه میانة واقع در بین کژراهه‌هایی که به سوی جهت‌های گوناگون منحرف شده‌اند. اگر خطوط بسیاری را که دو نقطه متقابل را به هم متصل می‌سازند، در نظر آوریم، خط مستقیم فقط همان خطی است که در وسط آن خطوط خمیده قرار دارد. لازمة وسط‌بودن آن راه، این است که پویندگان آن، در میان کژروان و منحرفان به صورت گروهی میانه‌رو و متعادل نمودار گردند. تفسیر ابوالسعود: ج 1، ص 123 چاپ صبیح.

از این رو اسلام به مسلمانان یاده داده است که هر روز حداقل هفده بار به تعداد رکعات نمازهای واجب شبانه‌روزی راهیابی به صراط مستقیم را از خداوند درخواست نمایند. این درخواست به هنگام خواندن سورة فاتحه در نمازها صورت می‌گیرد، آنجا که مسلمان، مددجویان از پروردگارش، چنین می‌گوید:

﴿اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ، صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ﴾ [الفاتحة: 6 – 7].

«خداوندا! ما را به راه راست هدایت فرما، راه کسانی که به آنان نعمت داده‌ای (کسانی که هم می‌دانند و هم عمل می‌کنند) نه راه آنان که بر ایشان خشم گرفته‌ای (کسانی که می‌دانند ولی عمل نمی‌کنند) و نه راه گمراهان و سرگشتگان (کسانی که در نادانی و جهل به سر می‌برند)».

پیامبر r در مورد مغضوبین، یهودیان و در مورد گمراهان مسیحیان را به عنوان نمونه ذکر نموده‌اند. شکی نیست که یهود و نصارا، هردو در بسیاری از مسایل، نمایندة افراط و تفریط می‌باشند: مثلاً یهودیان اقدام به کشتن پیامبران‌شان کردند و در مقابل، مسیحیان آنان را به خدایی رساندند. یهودیان در تحریم و ممنوع‌سازی افراط ورزیدند، اما مسیحیان در مجازشمردن، تا جایی که گفتند: برای پاکان، همه چیز پاک و حلال است. یهودیان در مادیگری زیاده‌روی کردند، برعکس، مسیحیان در این امر کوتاهی ورزیدند یهودیان در شعایر و عبادات ارزش فوق العاده‌ای برای ظواهر و قالب‌ها قایل شده‌اند، اما مسیحیان در الغای این قالب‌ها و مراسم و از میان‌برداشتن آن‌ها مبالغه نمودند.

قرآن به مسلمانان می‌آموزد که از زیاده‌روی‌ها و یکسویه‌نگری‌های هردو گروه پرهیز نمایند، و همیشه راه و روش میانه را در پیش گیرند، همان راهی که بندگان برگزیدة خدا، و آن‌هایی که نعمت الهی را دریافت داشته‌اند یعنی: پیامبران، صدیقان، شهدا و نیکوکاران، بر آن گام نهاده‌اند.

موارد اعتدال و میانه روی در قرآن کریم :

  • اعتدال و توازن در عقیده: قران کریم مردم را به عقیده صحیح و متوازن بدون افراط و تفریط هدایت میکند که باید انسانها به آنچه که حق و حقیقت است بدوی کمی و زیادت ایمان بیاورند و الله تعالی را با تمام صفات نیکو اش بدون تعطیل، تکییف و تحریف بشناسند و یقین داشته باشند.
  • اعتدال و میانه روی در دعوت و جهاد: قرآن مجید پیروان خود را به بهترین روش به دعوت و مبارزه در راه دین الله متعال هدایت میکند و از هر گونه زیاده روی و تنبلی در دعوت و جهاد منع مینماید.
  • اعتدال و میانه روی در عبادت: قرآن کریم مردم را بغیر افراط و تفریط به عبادت و طاعت متعادل و برگزیدۀ الله تعالی دعوت میکند و نه به انحرافات و بدعت های مشرکانه.
  • اعتدال و میانه روی دراجتماع: قران کریم انسانها را به عدل و انصاف و رعایت حقوق یکدیگر دستور میدهد و از هر گونه تجاوز، ستم، حق تلفی و بی عدالتی منع میکند.
  • اعتدال و میانه روی در خانواده: قرآن کریم بهترین رهنمای اعتدال و میانه روی در خانواده است که بدوی اسراف و فساد به بهترین روش نظام خانوادگی را ترسیم نمود است.
  • اعتدال و میانه روی در نفس: قرآن کریم بهترین دستور دهندۀ امور نفسی انسان است که با پیروی قرآنکریم نفس انسان و همچنان روح و روان او متعادل و ارزشمند گردیده و از هر نوع انحراف و اغوا در امان میگردد.

 

=============================

islahnet.com

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی