خانه / مقالات / تزکیه / انشراح دل

انشراح دل

نویسنده : صدیق قطبی

«أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ»(الشرح،۱)
«آيا دلت را برايت گشاده نداشتيم؟»

چه موهبتی بزرگ‌تر از اینکه آدمی در برابر زندگی و محنت‌های بی‌شمار آن، سینه‌ای گشاده داشته باشد؟ شرح صدر یا «گشاده دلی» در صدر نعمت‌هایی آمده که بر پیامبر ارزانی شده است. دیگر نعمت‌ها و مواهب‌، در ذیل شرح صدر آمده‌اند.

موسی هم که مأموریت یافت به نزد فرعون برود، نخستین درخواستش از خداوند «گشاده دلی بود»:
«قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي»(طه/۲۵)؛ گفت پروردگارا سينه‏ام را گشاده گردان.

بعد از تقاضای شرح صدر است که موسی دیگر خواسته‌های خود را طرح می‌کند. موسی، گرهی بر زبان داشت و قادر به سخن گفتن بلیغ و رسا نبود، با این حال، بندگشایی از زبان را بعد از شرح صدر طلب می‌کند(وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي_ طه/ ۲۷؛ و از زبانم گره بگشاى). می‌داند که گشادگی دل، مهمتر و کارسازتر از گشادِ زبان است.

شرح صدر و گشادِ دل که داشته باشی از واکنش تنگ‌چشمانه و دشمن‌آیین، زود به تنگ نمی‌آیی و خودت را گم نمی‌کنی. لابد دعای موسی اجابت شده بود که در برابر واکنش های فرعون که در پی شخصی کردن ماجرا بود و می خواست کاری کند که موسی به جای ادای رسالت، به دفاع از خود بپردازد، اینهمه سنجیده و بردبار عمل کرد.
گفتگویی که میان موسی و فرعون در می‌گیرد، آموزنده است. موسی از الوهیت فراگیر خدا حرف می‌زند و فرعون مدام در تلاش است تا موسی را از طرح بحث گمراه کند. گاه می‌گوید تو دیوانه‌ای و گاه تهدید به زندان می‌کند. اما موسی انگار هیچ یک از این دشنام‌ها و تهدیدها را نمی‌شنود. به کار خود مشغول است:

«قَالَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ
قَالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ
قَالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ
قَالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ
قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ
قَالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ»(شعراء/ ۲۶ تا ۳۱)

«[موسى] گفت پروردگار شما و پروردگار پدران پيشين شما. 
[فرعون] گفت واقعاً اين پيامبرى كه به سوى شما فرستاده شده سخت ديوانه است. 
[موسى] گفت پروردگار خاور و باختر و آنچه ميان آن دو است‏ اگر تعقل كنيد. 
[فرعون] گفت اگر خدايى غير از من اختيار كنى قطعاً تو را از [جمله] زندانيان خواهم ساخت.
[موسى] گفت گر چه براى تو چيزى آشكار بياورم؟ 
[فرعون] گفت اگر راست مى‏‌گويى آن را بياور.»(شعراء/ ۲۶ تا ۳۱)

فراخیِ دل در برابر تنگی دل است. قرآن مدعی است آنکه از یادکرد خدا رویگردان است، تنگدلانه زندگی می‌کند:

«وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا»(طه/۱۲۴)؛ و هركس از ياد من دل بگرداند، زندگانى او تنگ خواهد بود.

به نظرم می‌رسد وقتی امید و باوری به خدا که همان امر غایی و حقیقتی پهناورتر از جغرافیای مادی جهان است، نداشته باشیم، زیستن ما قرین تنگنا خواهد بود. قرین تنگنا است چرا که افق زندگی را محدود به جهات مادی دانسته‌ایم. وقتی زاویه‌ی تماشا محدود است، نگرنده هم محدود خواهد بود.

شاعر معاصر می گفت: «خداوندا دلی دریا به من ده» و شاعری دیگر گفته است: «به من گفتی که دل دریا کن ای دوست». سعدی نیز با ما می گوید که دل دریایی دلی است که نمی توان با افکندن سنگی آن را تیره کرد. دل دریایی، دل عارفان است که چیزی توانایی تیره کردن آن را ندارد.

دریای فراوان نشود تیره به سنگ
عارف که برنجد تُنُک‌آب است هنوز
(گلستان، باب دوم)

همچنان که مولانا می گفت:

«عارف کسی است که هیچ کدورتی مَشربِ صاف او را مکدّر نگرداند و هر کدورتی که بدو رسد، صافی شود.»(فیه ما فیه)

اینکه مشرب و منش صاف انسان را چیزی قادر نباشد که تیره کند، ناشی از گشاده‌دلی و شرح صدر است.

سه دسته امور هستند که می‌توانند ما را تیره کنند. یکی بلایای این جهانی، دیگری آزارها، حسدها و دشمنی‌های آدمیان و سومی رویگردانی و مسدود کردن دریچه‌های شعور و احساس خود از جهات متعالی وجود. انسداد در برابر وزش‌های روحانی که از منافذ عالَم مادی، به سمت ما می‌آید.

شرح صدر، جان دارویی است برای این سه عامل تیرگی‌آور.

و آخر اینکه:
«با تنگ‌دلی ملک همه جهان منغّص بود و با فراخ‌دلی همه رنج‌ها آسان بود.»(معارف بهاء‌ولد)

سایت تابش

درباره ی اصلاح نت

همچنین ببینید

اسم اعظم خداوند

نویسنده :شعیب علی خواجه همواره این پرسش مطرح بوده که آیا نام اعظم یکی از …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *