خانه / فرهنگ و جامعه / فکر و دعوت / اهمیت قضیۀ قرض و دین

اهمیت قضیۀ قرض و دین

تعریف قرض در نزد فقها به معنای: لزوم حق بر گردن بدهکار. الموسوعة الفقهیة:21/102

قرض در لغت عربی به معنای: ذل و انقیاد است که بین این معنای لغوی و شرعی اش رابطه ی واضحی دارد؛ زیرا بدهکار بمانند اسیر است، همان طور که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرمایند: “إِنَّ صَاحِبَکُمْ مَأْسُورٌ بِدَیْنِهِ” روایت ابوداود. آلبانی آن را صحیح دانسته است. “همانا دوست شما اسیر دِینش است”.

شریعت اسلامی در قضیه دین و قرض سخت گیری نموده و از آن برحذر داشته است و مسلمانان را تا جایی که می توانند تشویق به دوری و پرهیز از آن کرده است.

عائشه رضی الله عنها روایت می نماید که رسول الله صلی الله علیه وسلم در نمازش اینگونه دعا می کردند: “اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْمَأْثَمِ وَالْمَغْرَمِ. فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: مَا أَکْثَرَ مَا تَسْتَعِیذُ مِنَ الْمَغْرَمِ؟! فَقَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا غَرِمَ حَدَّثَ فَکَذَبَ، وَوَعَدَ فَأَخْلَفَ” روایت بخاری و مسلم.

“بارالها! همانا من از گناه و بدهکاری به تو پناه می برم. شخصی به ایشان گفت: چرا از بدهکاری، بسیار پناه می برید؟! فرمودند: همانا شخص زمانی که بدهکار شد، هنگام سخن گفتن دروغ می گوید و هنگام وعده دادن تخلف می کند”.

محمد بن جَحْش رضی الله عنه می فرماید: “عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَحْشٍ رضی الله عنه قَالَ: کُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ، ثُمَّ وَضَعَ رَاحَتَهُ عَلَی جَبْهَتِهِ ثُمَّ قَالَ: سُبْحَانَ اللهِ! مَاذَا نُزِّلَ مِنَ التَّشْدِیدِ؟ فَسَکَتْنَا وَفَزِعْنَا، فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ سَأَلْتُهُ: یَا رَسُولَ اللهِ، مَا هَذَا التَّشْدِیدُ الَّذِی نُزِّلَ؟ فَقَالَ: وَالَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ! لَوْ أَنَّ رَجُلا قُتِلَ فِی سَبِیلِ اللهِ ثُمَّ أُحْیِیَ، ثُمَّ قُتِلَ، ثُمَّ أُحْیِیَ، ثُمَّ قُتِلَ، وَعَلَیْهِ دَیْنٌ مَا دَخَلَ الْجَنَّةَ حَتَّی یُقْضَی عَنْهُ دَیْنُهُ” روایت نسائی. آلبانی آن را صحیح دانسته است.

“نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم نشسته بودیم، ایشان سرشان را به سوی آسمان بلند کردند سپس کف دست شان را بر پیشانی شان گذاشتند و فرمودند: سبحان الله! چه تهدید و سختگیریی نازل شد؟!

راوی می گوید: ما ساکت شدیم و وحشت زده شدیم. زمانی که فردای آن روز فرا رسید از ایشان پرسیدم: ای رسول الله! آن سخت گیریی که نازل شد چه بود؟ ایشان فرمودند: سوگند به کسی که جانم در دست اوست! اگر شخصی در راه الله کشته شود سپس زنده شود سپس دوباره کشته شود سپس بار دیگر زنده شود سپس بار دیگر کشته شود و بر او دین و بدهی باشد وارد بهشت نمی شود تا زمانی که دنیش ادا شود”[4].

همچنین رسول الله صلی الله علیه وسلم خواندن نماز جنازه بر کسی که وفات کرد و بر او دو دینار بدهی را ترک نمودند تا اینکه ابوقتاده رضی الله عنه دین او را پرداخت کرد و زمانی که فردای آن روز رسول الله صلی الله علیه وسلم را ملاقات کرد و به ایشان گفت که دینش را پراخته، ایشان صلی الله علیه وسلم فرمودند: “الْآنَ بَرَدَتْ عَلَیْهِ جِلْدُهُ” روایت احمد. نووی آن را در “الخلاصة” و ابن مفح در “الآداب الشرعیة” آن را حسن دانسته اند. همچنین محققین مسند احمد آن را حسن دانسته اند. “الآن پوستش سرد شد”.

حافظ ابن حجر رحمه الله می فرماید: “و این حدیث بیانگر صعوبت امر دین و بدهی است و آن اینکه نباید آن را متحمل شود مگر در حالت ضرورت”. فتح الباری:4/547

ثَوْبان رضی الله عنه می فرماید که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: “مَنْ مَاتَ وَهُوَ بَرِیءٌ مِنْ ثَلَاثٍ: الْکِبْرِ وَالْغُلُولِ وَالدَّیْنِ، دَخَلَ الْجَنَّةَ” روایت ترمذی. آلبانی آن را صحیح دانسته است. “هرکس بمیرد و از سه چیز: غرور، خیانت و دِین مبرا باشد وارد بهشت می شود”.

ابوهریره رضی الله عنه روایت می کند که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: “نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَیْنِهِ حَتَّی یُقْضَی عَنْهُ” روایت ترمذی. آلبانی آن را صحیح دانسته است. ” نَفْس مؤمن به خاطر دینش معلق است تا زمانی که پرداخته شود”.

مبارکفوری رحمه الله می فرماید: “درباره ی فرموده ی (نفس مؤمن معلق است) سیوطی رحمه الله می گوید: یعنی از رسیدن از مقام کریمش حبس شده. عراقی رحمه الله گفته است: یعنی امرش موقوف است نه حکم نجات برای صادر می شود و نه هلاک، تا زمانی که ببینند آیا دینی که بر دوشش است پرداخته می شود یا خیر”. تحفة الأحوذی: 4/164

بسیاری از اهل سلف نیز از قرض و دین برحذر داشته اند:

عمر بن خطاب رضی الله عنه می فرماید: “إِیَّاکُمْ وَالدَّیْنَ فَإِنَّ أَوَّلَهُ هَمٌّ وَآخِرَهُ حَرْبٌ” روایت مالک در “موطأ”: 2/770 “از دِین برحذر باشد، همانا ابتدای آن هم و غم است و انتهای آن جنگ است”.[10]

ابن عمر رضی الله عنهما می فرماید: “یا حمران! اتق الله ولا تمت وعلیک دین، فیؤخذ من حسناتک، لا دینار ثَمَّ ولا درهم” مصنف عبدالرزاق:3/57” یا حمران! تقوای الله پیشه کن و نمیر درحالی که بر تو دِینی است. از حسنات تو گرفته می شود آن گاه که نه دیناری است و نه درهمی”.

این سخت گیری و شدت در قضیه ی دین و قرض نیامده است مگر به دلیل مفسده ها و ضررهایی که بر مستوای فرد و جامعه در پی دارد.

بر مستوای فرد:

قرطبی رحمه الله می فرماید: “علمای ما گفته اند: آن شرم آور و تحقیر آمیز است، چون در آن مشغولیت قلبی و ذهنی وجود دارد و تا زمان پرداخت آن هم و غم به همراه دارد، به هنگام روبرو شدن با طلب کار نوعی خواری و ذلالت برای بدهکار دارد و اگر تأخیر کند باید منتش را تا زمان پرداختش تحمل کند؛ شاید هم وعده ای بدهد و سپس خلاف وعده کند یا اینکه با به هنگام صحبت کردن با طلب کار به او دروغ بگوید یا اینکه سوگند بخورد سپس سوگندش را بشکند و دیگر امور. همچنین ممکن است بمیرد و دِینش را ادا نکند و به خاطر آن در گرو و مرهون بماند. همان طور که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: (انسان مؤمن در قبرش به خاطر دِنش مرهون است تا زمانی که پرداخت شود) روایت ترمذی (1078). تمام این اسباب در دین، زشت و بد هستند که باعث از بین رفتن زیبایی آن و کم شدن کمالش می شود”. الجامع لأحکام القرآن: 3/417

اما بر مستوای جامعه:

متخصصین، مفسده ها و ضررهایی را برای آن بیان می کنند که بر وضعیت اقتصادی خطرناک هستند؛ مانند:

رشد و نمو بی درنگ و بی رویه به سوی خود پسندی سریع و بی صبری و تأسف.
ضعف روحیه ی مسئولیت پذیری و اعتماد به نفس.
توزیع نامناسب ثروت.[برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه می توانید به بررسی های شیخ سامی السویلم به عنوان “موقف الشریعة الإسلامیة من الدین”: 6-11 مراجعه کنید.]

بر اساس آنچه که بیان شد علما برای جواز قرض گرفتن سه شرط را بیان کرده اند:

بدهکار باید در صدد وفای دِینش باشد.
بدهکار باید مطمئن باشد یا اینکه غالب ظنش بر این باشد که توانایی ادای بدهی را دارد.
برای امر مشروعی باشد.

ابن عبدالبر رحمه الله می فرماید: “و دِینی که صاحبش را از بهشت، محبوس می کند – و الله اعلم – آن دینی است که ادا کردنش ترک شده و وصیتش را نکرده یا اینکه اینکه توانایی پرداختش را داشته اما نداده است یا در به خاطر امری ناحق یا اسراف قرض گرفته سپس وفات کرده و آن را نپرداخته است. اما بدهکاری که به خاطر امری حق واجبی مانند محرومیت و تنگدستی قرض گرفته و وفات کرده درحالی که ادای آن را ترک نکرده است، الله متعال ان شاء الله او را از رفتن به بهشت، حبس نمی کند”. التمهید: 23/238

رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرمایند: “مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ یُرِیدُ أَدَاءَهَا أَدَّی اللهُ عَنْهُ، وَمَنْ أَخَذَ یُرِیدُ إِتْلَافَهَا أَتْلَفَهُ اللهُ” روایت بخاری. “کسی که اموال مردم را گرفت و قصد ادای آن را داشته باشد الله، آن را ادا خواهد نمود و هرکس که آن را گرفت و قصد تلف کردن آن را داشت الله وی را ضایع و تلف می کند”.

در سنت نبوی، دعاهایی برای کمک گرفتن از الله عزوجل برای قضای دین آمده است، از جمله:

سُهَیْل رحمه الله می گوید: اگر یکی از ما می خواست بخوابد ابوصالح به ما دستور می داد که به پهلوی راستش بخوابد سپس بگوید: اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ وَرَبَّ الْأَرْضِ وَرَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ رَبَّنَا وَرَبَّ کُلِّ شَیْءٍ فَالِقَ الْحَبِّ وَالنَّوَی وَمُنْزِلَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِیلِ وَالْفُرْقَانِ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ کُلِّ شَیْءٍ أَنْتَ آخِذٌ بِنَاصِیَتِهِ اللَّهُمَّ أَنْتَ الْأَوَّلُ فَلَیْسَ قَبْلَکَ شَیْءٌ وَأَنْتَ الْآخِرُ فَلَیْسَ بَعْدَکَ شَیْءٌ وَأَنْتَ الظَّاهِرُ فَلَیْسَ فَوْقَکَ شَیْءٌ وَأَنْتَ الْبَاطِنُ فَلَیْسَ دُونَکَ شَیْءٌ اقْضِ عَنَّا الدَّیْنَ وَأَغْنِنَا مِنْ الْفَقْرِ[16].

ترجمه: بارالها! پروردگار آسمان ها و پروردگار زمین و پروردگار عرش بزرگ، پروردگار ما و پروردگار همه چیز، شکافنده ی دانه و هسته و نازل کننده ی تورات و انجیل و فرقان! از شر تمام چیزهای که پیشانی اش در دست توست به تو پناه می برم. بارالها! تویی اول و قبل از تو چیزی نیست، تویی آخر و بعد از تو چیزی نیست، تو آشکاری و هیچ چیز آشکارتر از تو نیست. تو پنهانی و هیچ چیز پنهان تر از تو نیست. بارالها! قرض های ما را ادا کن و ما را از فقر و تنگدستی بی نیاز کن.

وی آن را به روایت ابوهریره رضی الله عنه از رسول الله صلی الله علیه وسلم روایت می کرد”[“عَنْ سُهَیْلٍ قَالَ: کَانَ أَبُو صَالِحٍ یَأْمُرُنَا إِذَا أَرَادَ أَحَدُنَا أَنْ یَنَامَ أَنْ یَضْطَجِعَ عَلَی شِقِّهِ الْأَیْمَنِ ثُمَّ یَقُولُ: اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ وَرَبَّ الْأَرْضِ وَرَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ رَبَّنَا وَرَبَّ کُلِّ شَیْءٍ فَالِقَ الْحَبِّ وَالنَّوَی وَمُنْزِلَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِیلِ وَالْفُرْقَانِ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ کُلِّ شَیْءٍ أَنْتَ آخِذٌ بِنَاصِیَتِهِ اللَّهُمَّ أَنْتَ الْأَوَّلُ فَلَیْسَ قَبْلَکَ شَیْءٌ وَأَنْتَ الْآخِرُ فَلَیْسَ بَعْدَکَ شَیْءٌ وَأَنْتَ الظَّاهِرُ فَلَیْسَ فَوْقَکَ شَیْءٌ وَأَنْتَ الْبَاطِنُ فَلَیْسَ دُونَکَ شَیْءٌ اقْضِ عَنَّا الدَّیْنَ وَأَغْنِنَا مِنْ الْفَقْرِ وَکَانَ یَرْوِی ذَلِکَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنْ النَّبِیِّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ” روایت مسلم.].
از علی رضی الله عنه روایت شده که: “مُکاتِبی [مُکاتَب: غلامی که با رضای مالک خود کار می‌ کند تا قیمت خود را متکلف شود و بعد از مدتی آزاد گردد.]نزدش آمد و گفت: همانا من از پرداخت کتابت [مقدار مالی که برده در مقابل آزادی اش به مالکش می پردازد.] خود ناتوان شدم پس کمکم کن.

وی فرمود: آیا به تو کلماتی را نیاموزم که رسول الله صلی الله علیه وسلم به من آموختند که اگر بر تو دین و بدهی ای به اندازه ی کوه صِیر هم باشد الله تعالی آن را برایت ادا می نماید؟! فرمود: بگو: اللَّهُمَّ اکْفِنِی بِحَلَالِکَ عَنْ حَرَامِکَ، وَأَغْنِنِی بِفَضْلِکَ عَمَّنْ سِوَاکَ”. ترجمه: بارالها! مرا با حلالت از حرامت بی نیاز گردان و با فضل خویش مرا از غیر خودت بی نیاز نما.

انس بن مالک رضی الله عنه روایت می کند: “رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرمودند: اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الهَمِّ وَالحَزَنِ، وَالعَجْزِ وَالکَسَلِ، وَالبُخْلِ وَالجُبْنِ، وَضَلَعِ الدَّیْنِ، وَغَلَبَةِ الرِّجَالِ. بارالها! همانا من از هم و غم، ناتوانی و تنبلی، بُخْل و بزدلی، سختی و شدت دِین و غلبه ی مردم به تو پناه می برم. روایت بخاری و مسلم.

ترجمه شده همراه با تصرف

ام احمد

https://islamqa.info

 

    منبع: islamtape

درباره ی اصلاح نت

همچنین ببینید

اسلام دین هر زمان و هر مکان

نویسنده: انیسه«غزنوی» اسلام دین جهانی است که با هر زمان و مکان ساز گار است. …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *