اخلاق و تربیت

توصیه هایی برای ثمربخشی تربیت

نویسنده: عادل القللی
ترجمه: فاطمه شمسی

برای این که تربیتی ثمر بخش داشته باشیم

بسیاران بار سپاس خدایی را که پروردگار جهانیان است؛ سپاسی پاک و پاکیزه و مبارک؛ سپاسی که شایسته نعمت بزرگش به ما باشد: نعمت اسلام؛ نعمتی که به خاطر آن بهترین کتابش را به سوی ما نازل و بهترین پیامبرش را به سوی ما مبعوث و بهترین شریعتش را از آن ما فرمود و ما را بهترین امتی قرار داد که برای مردم پدیدار شده اند.

و درود و سلام بر بهترین خلق خدا و بر آل و اصحاب وی و بر هر کسی که تا روز قیامت به نیکی از آن ها پیروی نماید.

برادران و خواهران گرامی من: هدف ما رسیدن به تربیتی ثمر بخش است. ما می خواهیم انسانی را تربیت نماییم که هم پروردگارش را می پرستد و هم در ذات خود، شخصی خوب و صالح است و هم در زندگی دنیایش موفق است و هم به جامعه اش نفع می رساند و هم برای زندگی آخرتش آماده شده است.

اگر ما می خواهیم به تربیتی که مد نظرمان هست برسیم نباید با متربیان خود همچون ماشین آلات و دستگاه ها رفتار نماییم؛ یعنی نباید تنها یک سری دستور و تکلیف برایشان معین کنیم و انتظار داشته باشیم ثمره ی کارمان انسانی مسلمان باشد که به دین و کشورش منفعت می رساند.

برادران و خواهران گرامی: مربی باید برای تربیت کردن و رستگار نمودن افراد، بیشتر از یک کارگر فنی یا یک مهندس یا یک صنعت گر، پی راه و روش مناسب باشد.

مثلا کشاورز وقتی می خواهد چیزی را بکارد هر نوع زمین یا کشتزاری را انتخاب نمی کند بلکه کشتزار یا زمینی را انتخاب می کند که حاصلخیز باشد. مربی نیز باید برای کار تربیتی خود زمینی مناسب و حاصلخیز انتخاب نماید.

کشاورز وقتی می خواهد بذر بکارد بذر های خوب را انتخاب می کند؛ بذر هایی که نیرومند و پر باشند، نه ضعیف و تو خالی. او بذر های بد را به عنوان خوراک خود یا خوراک گوسفندانش جدا می نماید. این بذر ها به درد کاشتن و پرورش دادن نمی خورند. بذر هایی به درد می خورند که جدا و انتخاب شده باشند. مربی نیز باید بعد از دقت نمودن در انتخاب زمین مناسب بذرهایی مناسب را انتخاب نماید. بذرهایی که حال باید برای تربیتشان وقت بگذارد و تلاش نماید.

برادران و خواهران عزیز: یک کشاورز بذری را که در زمین کاشته رها نمی نماید؛ بلکه آن را آبیاری می کند و به آن کود می دهد- کودی که در واقع به منزله ی غذا برای گیاه است- مربی نیز باید هم چون کشاورز روح و روان متربیانش را با معنویات آبیاری کند و با آموزش فهم و دانش به آن ها و راهنمایی کردنشان غذای لازم عقل و روح و روانشان را نیز به آن ها تقدیم نماید. مربی هم چنین باید مانند یک کشاورز باشد؛ کشاورزی که یقین دارد ضرورتی ندارد هر بذر خوبی را که در زمین کاشته و به آن آب و کود رسانده، رشد نماید؛ بلکه او می داند رشد آن در دست خالق آسمان ها و زمین است؛ به همین دلیل وقتی به خانه بر می گردد دعا می کند خداوند عنایتش را شامل حال کشت و کارش نماید و اجازه رشد بدان دهد.

مربی نیز وقتی واقعا مربی می شود که با پروردگارش خلوت نماید و برای بذر خود (متربیانش) از خداوند بخواهد به خوبی رشد نمایند.

مربی باید بداند تربیت مانند کاشتن دانه است. وقتی بذر می کاری می دانی برخی رشد می کنند و برخی خیر. کسانی این مفهوم را درک می نمایند که واقعا برای یک حرکت اسلامی ربانی کار می کنند حرکتی که می خواهد دین خدا در زمین تمکین بیابد؛ اما کسانی که می خواهند برای حزب، فکر یا مذهب خود عضو جمع آوری نمایند هرگز این مفهوم را درک نخواهند کرد.

برادران و خواهران عزیز من:

ما می دانیم تنها گیاهانی رشد می کنند که خداوند اجازه رشد به آن ها دهد. وقتی رشد کردند حال کشاورز باید از تمام جوانب از آن ها حمایت نماید. مثلا او باید علف های هرزی را که یا خود را در غذای گیاه سهیم می دانند یا غذای گیاه را به طور کامل تصاحب می کنند، از بین ببرد. مربی نیز باید این چنین باشد؛ او باید از تمام جوانب از متربیانش حمایت و نگهداری به عمل آورد، مخصوصا در روزهای نخستینی که کار تربیتشان را شروع نموده، باید موانع و دیوارهایی را که بین او و متربیانش وجود دارد از میان بردارد (چون: خشت اول چون نهد معمار کج/تا ثریا می رود دیوار کج) پس باید آغاز کار تربیت درست و دقیق باشد تا آب و توشه ی کافی به متربیان برسد. با تمام تلاش هایی که کشاورز به عمل می آورد او می داند برخی از گیاهان قوی و برخی ضعیف هستند. مربی نیز باید این حقیقت را بپذیرد و خود را برای آن آماده کند.

برادران و خواهران عزیز: مردم همانند دسته هایی صدتایی شتر هستند که ساربان آن ها باید برای پیدا کردن یک شتر خوب و مناسب سواری به جست و جو بپردازد و نزدیک است که نا امید بر گردد. مربی نیز باید خود را با واقعیت سازگار نماید و بپذیرد ممکن است بعضی از متربیانش قوی و برخی ضعیف بنمایند با وجود این که کشتزار، آب، توشه و نوع مراقبت آن ها یکی بوده است. خود گیاهان قوی هم با هم متفاوت هستند. افراد نیز در مسیر تربیتشان این چنین اند. بعضی از گیاهان گل می دهند و بوی دلنشینان پخش می شود، و برخی نه. برخی از گل ها به میوه تبدیل می شوند و برخی بدون این که میوه ای بدهند می ریزند. در مسیر دعوت متربیانی که گل داده اند نیز این چنین اند برخی فرو می ریزند و برخی خود را می گیرند و میوه می دهند؛ تا میوه ای از میوه های راه دعوت باشند.

اما مربی هرگز نباید از ریزش متربیانش دچار نا امیدی و غم و اندوه شود.

خود میوه ی گیاهان نیز با هم متفاوت هستند؛ برخی خوش طعم اند و برخی طعم و مزه ای ندارند. میوه های درخت دعوت نیز با هم متفاوت اند.

برادران و خواهران عزیز: برای این که تربیتی ثمر بخش داشته باشیم باید در یک حرکت دعوی هر فرد احساس مسئولیت نماید. او باید احساس کند می تواند عضوی ثمر بخش، تاثیر گذار و فعال باشد؛ چه نیرو و امکاناتش کم باشد چه زیاد. او در واقع همانند آجری از آجرهای یک ساختمان است. بنّا از هر آجر با وجود اختلاف در شکل و حجم آن، استفاده می نماید و آن را در جایگاه مناسب خود از نظر شکل و حجم قرار می دهد.

برادران و خواهران عزیز: اگر حرکت دعوی نتواند از نیرو، استعداد و امکانات افراد بهره ی درست و سالمی ببرد ممکن است افراد از صف دعوت خارج شوند. همچنین زمانی که مربی با متربیانش طوری برخورد می نماید انگار تنها او صاحب و امانتدار این دعوت است و دیگران هیچ مسؤلیتی ندارند افراد از صف دعوت خارج می شوند.

نکته ی مهم دیگری که این جا جلب توجه می نماید این است که بیشتر مربیان به اشتباه فکر می کنند موفقیت کارشان تنها منوط به حرص شدیدشان برای دعوت و مصلحت آن است (در صورتی که چیزهای دیگری هم مهم است)؛ و برعکس در دراز مدت آن چه انجام دهند سبب نابودی دعوت و دعوتگران می شود. اگرچه ممکن است به نظر رسد که این مربیان دستاوردهایی حاصل آورده اند اما این دستاوردها آنی و تنها در برهه ی کوتاهی از زمان خواهد بود. متأسفانه این اتفاق زیاد رخ می دهد و این گفته ی خداوند متعال را نیز می توانیم با همین موضوع ارتباط دهیم:

وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ (البقره/۱۱)

و هنگامی که به آنان گفته شود: «در زمین فساد نکنید» می‌گویند: «ما فقط اصلاح‌کننده‌ایم»!

و این همان مصیبت بزرگ است چرا که آنان احساس نمی کنند کارشان اشتباه است و اصلا به چنین چیزی نمی اندیشند پس با این وضع و حال چگونه می خواهند ابتدا تغییری در خود ایجاد نمایند یا خود را اصلاح نمایند؟!

برادران و خواهران عزیز: یکی از چیزهای بسیار مهمی که سبب می شود کار تربیتی ما ثمره بدهد؛ این است که مربیان با افراد همچون دوست و محبوب خود رفتار نمایند نه چون دشمن و رقیب؛ خداوند پاک و منزه و بلند مرتبه می فرماید: فَبِمَا رَحْمَهٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ (آل عمران/۱۵۹)

به (برکت) رحمت الهی، در برابر آنان [= مردم‌] نرم (و مهربان) شدی! و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو، پراکنده می‌شدند. پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بطلب! و در کارها، با آنان مشورت کن! اما هنگامی که تصمیم گرفتی، (قاطع باش! و) بر خدا توکل کن! زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.

یک راه حل واقعی برای رسیدن به تربیتی ثمربخش “دوست داشتن مردم و میل برای اصلاح آن هاست”.

توانایی جذب قلب ها، نعمتی از جانب خداوند است که به هر کدام از بندگانش بخواهد، می دهد و اگر بین مربی و متربی محبتی وجود نداشته باشد کار تربیتی با شکست رو به رو می شود.

برادران و خواهران عزیز: اگر مربی بتواند به درجه ای برسد که( همچون بزرگان راه دعوت و هم چون پیامبر(ص)”حریص علیکم” (بر هدایت شما سخت اصرار دارد) باشد و آن را به صورت رفتاری روزانه به اجرا در بیاورد، به طور حتم، والاترین کلید گشاینده دل و وجود متربیانش را به چنگ آورده است. در این صورت آن ها با مهر و اخلاص در کنار ما کار دعوت را ادامه می دهند و ما می توانیم گروهی تشکیل دهیم که کامل است و افراد برای موفقیت گروه تمام تلاش خود را می کنند؛ گروهی که خود را از مظاهر کینه و دشمنی نیز دور نگه داشته است. اگر به راهنمایی های پروردگارمان در قرآن توجه نماییم؛ مانند این گفته ی خداوند بلند مرتبه:

لَا تَمُدَّنَّ عَینَیکَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَیهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ (الحجر/۸۸)

(بنابر این،) هرگز چشم خود را به نعمتهای (مادی)، که به گروه‌هایی از آنها [= کفار] دادیم، میفکن! و بخاطر آنچه آنها دارند، غمگین مباش! و بال (عطوفت) خود را برای مؤمنین فرود آر!

وَاخْفِضْ جَنَاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ (الشعراء/۲۱۵)

و بال و پر خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی می‌کنند بگستر!

می بینیم این ها تنها یک سری دستور و راهنمایی نبوده که پایبندی فرد بدان به اندازه ی توانایی اش باشد( و فرد به اندازه توانایی اش مقداری را انجام دهد و مقداری را رها سازد) بلکه این آیات تعهدی است که باید خود را به آن پایبند بداریم. فرد باید بداند این آیات از جانب پروردگارش هستند و باید آن را بپذیرد، خود را بدان پایبند بدارد و خود را بدان عادت دهد. چون اگر رحمت و فروتنی او در برابر دوستانش اندک باشد حتما مورد عتاب و سرزنش قرار خواهد گرفت، هرچند مثلا در موقعیتی باشد که همانند پیامبر (ص) در حال دعوت کردن کسانی باشد که به نظرش مصلحت کار دعوت، توجه کردن به ایشان است نه مومنان. پیامبر (ص) از عبدالله بن ام مکتوم روی گردانید چون سرگرم دعوت نمودن یکی از مشرکان مهم بود و بسیار تلاش می کرد تا خداوند او را به اسلام هدایت نماید ولی این حرص و تلاش پیامبر (ص) مورد رضایت خداوند نبود و خداوند بر پیامبرش این آیات را نازل فرمود:

عَبَسَ وَتَوَلَّى(عبس/۱) چهره در هم کشید و روی برتافت…

أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى(عبس/۲) از اینکه نابینایی به سراغ او آمده بود!…

در این جا یک نکته بسیار مهم وجود دارد که نظر ما را به خود جلب می نماید و مقصود پروردگار از این آیات را به ما گوشزد می نماید:« توجه و تمرکز یک فرمانده یا رهبر برای به انجام رسیدن کار نباید بیش از توجه و تمرکزش نسبت به کسانی باشد که همراه او هستند.»

چنین می نماید که انگار نقطه آغازین در این جا بشر هستند چون بشر هم توشه ی کار به حساب می آیند هم گروه کار.

حال اگر یک رهبر یا فرمانده با استفاده از سبک فرماندهی خود بتواند نیروهای نهفته افراد را بالقوه سازد و در کنار آن با افراد تعامل خوبی نیز داشته باشد در نهایت افراد می توانند بالاترین دستاوردها و موفقیت ها را کسب نمایند.

برادران و خواهران عزیز: ما بسیار می بینیم مربیان در برابر کردار و رفتار متربیان خود احساسات خود را ابراز نمی کنند به خصوص احساساتی که راجع به رضایت و مدح و ستایش است. چون انتقاد و ذکر عیوب برای ما بشر آسان تر است.

ولی اگر بخواهیم کلمه ای لطیف و زیبا بگوییم که خرسندی ما را برساند یا ستایش و ثنایی در آن باشد بخل شدیدی می ورزیم؛ در صورتی که جمله ی ما می تواند اثر خوب و مثبت بزرگی روی وجود افراد بگذارد.

مربی این چنین می تواند یکی از مهم ترین نقش های انسانی خود را در برابر گروه کاری (متربیان) خود اجرا نماید. اگر او بتواند این نقش راخوب اجرا کند و به چیزهایی که پیش تر گفتیم نیز پایبند باشد نتیجه ی حتمی این خواهد بود که این مربیِ فعالِ، در کنار گروه خود می توانند بالاترین نتایج را کسب نمایند.

مربی تنها زمانی می تواند افراد را به جایی که می خواهد، برساند که تلاش نماید پایه های استواری از محبت و اخلاص بین خود و گروه کاری خود ایجاد نماید؛ پایه هایی که اندکی گسستگی، اختلاف و دشمنی در آن نباشد.

ما می دانیم اداره کردن یک گروه یک معادله ی سخت و مشکل است و مربی می تواند این چنین (با ابراز ستایش و محبت)، گروه خود را اداره نماید. او در عین حال عملا می تواند جواب کسانی را بدهد که مدعی هستند برای موفقیت در یک کار گروهی باید از احساسات و روابط انسانی خود بگذرند. نکته ی دیگری که واقعا واویلا شده این است که مهم ترین چیزی که امروزه باید به خود بیاموزیم این است که یک فرمانده یا رهبر تنها وظیفه اش این است که نیرو و توانایی های افرادش را بالفعل سازد و جوی مثبت را فراهم آورد و این نیروها را طوری جهت دهی نماید که بالاترین درجات ابتکار و نوآوری را محقق سازد. یک فرمانده نباید خود را سرگرم جزئیات و چیزهای بی ارزش نماید. این چیزی است که باید به خود یاد دهیم و خود را وادار نماییم از آن پیروی نماید.

برادران و خواهران عزیز: یکی از چیزهای مهمی که سبب می شود کار تربیت ما ثمربخش واقع شود این است که اختلافی که بین مربی و متربی به وجود می آید را رها نسازیم تا به مشکل پیچیده تری تبدیل نشود چرا که برای حل یک مشکل در ابتدای امر، یک کار ساده می تواند چاره ساز باشد مثلا یک جمله، قرار ملاقات، دید و بازدید، یک معذرت خواهی، یک توضیح و رفع سوء تفاهم یا چیزهای ساده ای از این قبیل مشکلات را می تواند به راحتی حل نماید. اما اگر مشکل رها شود تلاش بسیاری لازم است تا همان مشکل حل شود و در آخر ممکن انسان موفق هم نشود.
در آخر از خدای بلند مرتبه ی توانا مسئلت می کنم مرا بدان چه دوست می دارد و خرسند می گردد توفیق دهد. هر کجا در این مقاله درست گفتم از توفیق خداوند بوده و هر کجا اشتباه گفتم اشتباه از خودم و از شیطان بوده است. از خداوند می خواهم توفیق خود را شامل حالم نماید و عملم را از من بپذیرد و مرا استوار گرداند.

منبع: تابش

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن