پاسخ به شبهات

حجّیت خبر واحد در حوزۀ عقیده از دیدگاه امام ابوحنیفه و احناف

(نقد یک نظر خام اندیشانه و تهمت بر امام ابوحنیفه و احناف)

نویسنده: فضل الرحمن فقیهی استاد دانشگاه هرات

یادداشت: این مقاله به نقد مطلبی نگاشته شده که توسط آن بر امام ابوحنیفه و علمای احناف تهمت روا داشته بود و نویسنده اش به دروغ ادعا کرده بود که خبر واحد در نزد احناف در حوزۀ عقیده حجیت و اعتبار ندارد.

مقدمه

قرآن کریم به منزلۀ نخستین اصل شریعت اسلام و حدیث نبوی به عنوان دومین مصدر تشریع اسلام می‌باشند و این دو مرجع در حوزۀ عقیده و فقه عملی برای همیشه مرجع استدلال بوده اند. اما خام‌اندیشان سکولار مشرب از دیر باز برای فرار از شریعت الهی، از جانبی در برابر قرآن کریم راه تأویلهای نادرست را در پیش گرفته‌اند و از جانب دیگر در برابر حدیث نبوی می‌کوشند چنان وانمود کنند که احادیث نبوی صلاحیت آن را ندارند تا به وسیلۀ آنها کدام عقیده، اندیشه و عملی ثابت شود. اینان استدلال می کنند که حتی احادیث صحیح که امت اسلامی به صحت آن اتفاق نظر دارند نیز نمی‌توانند حکم عقیدتی را به اثبات رسانند و بدین طریق می‌خواهند میدان را برای نشر و پخش اندیشه های نادرست و تأویل گرایانه خود خالی سازند و به اغوای امت اسلامی بپردازند. شهرت مذهب حنفی و احناف به پیروان «مکتب اهل رأی» باعث شده تا عده‌یی در این اواخر عدم اعتبار خبر واحد در حوزۀ عقیده را به امام ابوحنیفه و دانشمندان مذهب احناف نسبت بدهند و از این طریق جوانان اهل مطالعه را که ذهن خالی دارند نسبت به احادیث صحیح بی تفاوت و بی‌پروا سازند و بدین طریق افکار خام اندیشانۀ سکولاری خود را ترویج کنند.

این مقاله در صدد دفع این اتهام است و با بحث در این موضوع برآن است تا معیار حجیت خبر واحد در نزد امام ابوحنیفه و احناف را تبیین می‌نماید.

ماهیت خبر واحد

خبر واحد در لغت به حدیثی گفته می‌شود که آن را یک شخص روایت کرده باشد. اما در اصطلاح به روایتی گفته می‌شود که به حد تواتر نرسیده باشد. (ابن حجر عسقلانی، 1422: ص55). و تواتر آن است که راویان آن در کثرت به حد ناشماری برسد که توافق شان بر کذب محال نماید. (جرجانی، 1407: ص65).

حجیت خبر واحد در نگاه تمام ائمه

حقیقت این است که همه امت اسلامی به حجیت و جواز استدلال به خبر واحد اقرار دارند و هرکدام بدان استدلال جسته‌اند. هم امام ابوحنیفه و احناف و هم تمام ائمه براین نظراند که خبر واحد علم را افاده می‌کند. از جمله امام مالک، امام شافعی، یاران امام ابوحنیفه مثل ابویوسف و محمد بن الحسن، امام احمد بن حنبل، داود ظاهری و دیگران را می توان نام برد که بدین نظریه قایل‌اند. (جامی علی، 1408: ص43)

ابن القیم رحمه الله گفته است که تمام امامان مذاهب اسلامی خبر واحد را در عقیده و عمل حجت می دانستند. «از جمله کسانی که تصریح کرده‌اند که خبر واحد مفید علم است، امام مالک، شافعی، یاران امام ابوحنیفه و دیگران بوده اند. (شنقیطی، 1422: ص147).

شیخ الاسلام ابن تیمیه تصریح کرده که اصولیون از اصحاب امام ابوحنیفه و شافعی و احمد بر این نظراند که خبر واحدی که امت اسلامی آن را قبول کرده باشند، قابل عمل است و این امری است که جز فرقۀ اندکی از اهل کلام آن را کسی انکار ندارد، بلکه امام سرخسی و امثال وی از احناف همچنین می‌اندیشند. (سفارینی، 1402: ص17- 18).

نه تنها همه امت اسلامی بر قبول خبر واحد صحیح اتفاق دارند که بیشتر اهل کلام و اشاعره بر حجیت خبر واحد اقرار داشته‌اند. تنها فرقه کوچکی از متأخران که گروهی از اهل کلام را پیروی کردند از این امر تخلف ورزیده‌اند. (ابن جبریل، 1423: ج2، ص628).

خبر واحد در نزد مذاهب اربعه بلااستثناء حجیت آن اعتبار داشته چنانچه ابوالعباس قرافی (وفات684) در اثرش «شرح تنقیح الفصول» اتفاق جمهور امت اسلامی از جمله بزرگان مذاهب اربعه را بر این امر نقل کرده است. (قرافی، 1393: ص357). به همین گونه هیچ فرقی میان احکام عملی و عقاید ندارد و امت اسلامی در هردو حوزه، بدون فرق خبر واحد را حجت شمرده و به حجیت آن اجماع دارند. (جیزانی، 1427: ص143).

فرق گذاشتن میان استدلال و احتجاج به احادیث خبر واحد در احکام و عقاید امری حادث و بدعت در دین است؛ زیرا چنین فرقی را هیچ کسی از صحابه و تابعین و اتباع تابعین و امامان امت اسلامی قایل نشده است؛ بلکه این ادعای سرکردگان اهل بدعت و پیروان شان می‌باشد. (جیزانی، 1427: 144).

اعتبار خبر واحد در نزد شخص امام ابوحنیفه رحمه الله

امام ابوحنیفه هیچ گاهی برخلاف حدیث صحیح نبوی عقیده‌یی را ترویج نکرده و خبر واحد صحیح در نزد شان هم در حوزۀ عقیده و هم در حوزۀ فقه عملی، دارای اعتبار بوده است. وی به طور مطلق گفته است: «إذا صح الحديث فهو مذهبي= هرگاه حدیث صحیح باشد مذهب من است». (ابن عابدین: ج1، ص63).

ملاحظه می شود که او حدیث صحیح، اعم از آحاد و غیرآحاد را به طور مطلق مذهب خود دانسته و هیچ گاهی تخلف از آن را روا نمی‌دانسته است. وی حتی برای خود حق ابراز نظر در برابر خبر واحد از اقوال صحابه را نمیداده است؛ بلکه رأی صحابه به طور خبر واحد را در عقیده و عمل برتر می‌شمرده است. وی گفته است: «دعوا قولي لقول أصحاب رسول الله فإنهم كانوا أعلم بالتنزيل= سخن مرا به خاطر قول یاران رسول الله صلی الله علیه وسلم ترک کنید؛ زیرا آنان به نزول وحی داناتر بوده اند». (یوسف، 1406: ص138).

امام ابوحنیفه رحمه الله نه تنها به حجیت خبر واحد قایل بوده است، بلکه نسبت به منکران آن نظر خطرناک و سخت‌گیرانه داشته است. از امام ابوحنیفه نقل شده که گفته است: هرکه از مسح بر موزه انکار کند، بر او کفر ترسیده می‌شود؛ زیرا احادیث خبر واحدی که در این مورد وجود دارند، شبیه متواتر اند. این در حالی است که حدیث مسح بر موزه در نزد اصولیین از جملۀ احادیث آحاد است. (شنقیطی، 1422: ص132).

استدلال صریح امام ابوحنیفه به اخبار واحد در عقیده

همان گونه که اعبار خبر واحد در حوزۀ عقیده و فقه اسلامی در نزد امام ابوحنیفه بیان شد، وی به طور صریح در استدلالهای خود از خبر واحد در حوزۀ عقیده برای اثبات عقاید اسلامی استفاده کرده است. در فقه اکبر در زمینۀ علامات قیامت، اساس ثبوت برخی عقاید را حدیث نبوی برشمرده می‌فرماید: «خروج دجال، خروج یاجوج و مأجوج، طلوع خورشید از جانب مغرب، نزول عیسی علیه السلام از آسمان و سایر علامات روز قیامت به گونه‌یی که اخبار صیحیح بدان وارد شده حق است». (ابوحنیفه، 1419: ص72). ملاحظه می شود که وی خبر واحد را دلیل اثبات امور عقیدتی مثل خروج دجال، خروج یاجوج و مأجوج، طلوع خورشید از جانب مغرب، نزول عیسی علیه السلام از آسمان دانسته است. باز در جای گفته است: «خبر معراج حق است». (ابوحنیفه، 1419: ص70). این در حالی است که سفر معراج پیامبر صلی الله علیه وسلم به آسمانها، با احادیث آحاد ثابت شده است.

همچنان در فقه الابسط از امام ابوحنیفه رحمه الله نقل شده که گفت: هرکه بگوید که من نمی دانم، الله متعال در آسمانها است یا در زمین است، کافر شده و نیز همچنان است کسی که بگوید که اوتعالی بر عرش است و من نمی‌دانم که عرش در آسمانهاست یا در زمین. در همین جا برای این مدعا به حدیثی که خبر واحد است استدلال جسته شده و آن اینکه شخصی با کنیزی سیاه پوست به نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: بر من واجب است که برده‌یی را آزاد کنم، آیا این درست است؟ ایشان برای آن کنیزک گفتند: آیا تو مؤمن استی؟ گفت: بلی. برایش گفتند: الله کجاست؟ به جانب آسمان اشاره کرد. برای آن شخص گفتند: او را آزاد کن که مؤمن است. (ابوحنیفه، 1419: ص135).

بدین گونه امام ابوحنیفه در اثبات صفت علو و فوقیت برای الله متعال به خبر واحد استدلال میجوید و ثابت می‌سازد که ایشان خبر واحد را در حوزۀ عقیده معتبر می‌شمرده‌اند.

همچنان که پیشتر نقل شد، امام ابوحنیفه علی‌رغم گروهی از اهل بدعت و فرقه‌های گمراه که از جواز مسح بر موزه، نماز تراویح و جواز نماز پشت سر افراد گنهکار انکار داشتند، این امور را در ضمن مجموعۀ عقیدتی خود، «فقه اکبر» وارد آورده می‌گوید: «وَالْمسح على الْخُفَّيْنِ سنة والتراويح فِي ليَالِي شهر رَمَضَان سنة وَالصَّلَاة خلف كل بر وَفَاجِر جَائِزَة= مسح بر موزه، تراویح در شبهای ماه رمضان و نماز پشت سر هر نیکوکار و بدکار رواست». (ابوحنیفه، 1419: ص45). این ابراز نظر می‌رساند که وی اخبار آحاد را در احکام فقه عملی و حوزۀ امور اعتقادی معتبر می‌شمرده و بدانها عملا استدلال جسته است؛ زیرا این امور نه در آیات قرآن کریم آمده‌اند و نه هم در روایات متواتر، بلکه فقط در اخبار آحاد آمده اند.

استدلال یاران در عقیده به خبر واحد

یاران امام ابوحنیفه رحمه الله در حوزۀ عقیده به خبر واحد استدلال جسته اند. در کتاب هدایه مسأله یی آمده که بیانگر استدلال امام ابویوسف به خبر واحد است. در آنجا آمده است که اگر کسی در دعای خود بگوید: «أسألك بمعقد العز من عرشك» در نزد امام ابوحنیفه مکروه و نارواست. اما ابویوسف گفته است که باکی نیست؛ زیرا این دعا از پیامبر صلی الله علیه وسلم مأثور است و روایت شده است که فرمودند: «اللهم إني أسألك بمعقد العز من عرشك…». (مرغینانی، ج4، ص380). هرچند این خبر واحد را ناقدان حدیث ضعیف شمرده‌اند نه صحیح؛ حتی ابن الجوزی آن را موضوع شمرده است و قول مکروهیت آن قابل تأیید است. (ابن عابدین، 1412: ج6، ص396)، اما نقل این مسأله بیان می دارد که امام ابویوسف رحمه الله در حوزۀ عقیده به خبر واحد تمسک جسته و استدلال کرده و این امر حجیت خبر واحد در نزد وی را ثابت می‌سازد.

خبر واحد در دیدگاه سایر علمای احناف

خبر واحد در نزد سایر علمای حنفی دارای اعتبار است و در همه بخشها حجیت دارد. اینک به گونۀ نمونه نظرات تعداد مشهوری از آنان ارائه می‌شود:

1. امام سرخسی(وفات 483) گفته است: اگر خبر واحد حجت نبودی، برای کسی لازم و واجب نبود، آنچه را از پیامبر صلی الله علیه وسلم شنیده به کسان دیگر برساند، بنابراین وقتی به نص ثابت شد که شخص مؤمن، مأمور به انذار و تبلیغ دین است، لازم می‌آید که قبول دین از وی ثابت باشد و این حجیت خبر واحد را می‌رساند.

وی خبر واحد را در عقیده و عمل حجت دانسته است و می‌گوید: اگر خبر واحد حجت نبودی، پیامبر صلی الله علیه وسلم نمی‌توانستند رسالت پروردگارش را برای انسانها تبلیغ نمایند. او خود نمی‌توانست به نفس خود به دیار دوردست تشریف برد، بلکه نمایندگان خود را به یمن و بحرین و سایر نواحی می‌فرستاد تا احکام شریعتش را به آنها برساند و این خود دلیلی است که خبر واحد در دین حجت است. همچنان که پیامبر صلی الله علیه وسلم نمایندگان خود را به تبلیغ دین می‌فرستادند، همان گونه امر کردند، هرکه هر چیزی را از امر دین بشنود، باید برای غائبان برساند، پس اگر خبر واحد، مفید علم نبودی و بدان عقیده ثابت نشدی، چه گونه تبلیغ دین انجام می‌شد؟ (سرخسی: ص324- 235).

2. امام ابن ابی العز الحنفی در شرح عقیده طحاوی می‌گوید: «هر گاه خبر واحد مورد قبول امت اسلامی واقع شده باشد، علم یقینی را فاید می‌دهد. (ابن ابی العز: ص341).

3. امام طحاوی از بزرگان مذهب حنفی خبر واحد را در حوزۀ عقیده دارای اعتبار دانسته بدان تمسک جسته است. وی در مجموع عقیدتی خود در مورد اثبات رویت الله در قیامت گفته است:

«دیدار اوتعالی برای اهل بهشت بدون احاطه و کیفیت حق است، همچنان که مدلول نصوص کتاب الله است و تفسیر آن به گونه یی است که الله متعال اراده کرده و هرآنچه در این مورد از احادیث صحیح رسول الله آمده است همچنان است که آمده و بدون تأویل بدان ایمان داریم. (طحاوی، 1414: ص35).

باز گفته است: «حوضی که الله متعال پیامبر صلی الله علیه وسلم را با آن اکرام کرده است حق است». (طحاوی، 1414: ص45)

باز گفته است: هرآنچه از رسول الله صلی الله علیه وسلم به گونۀ صحیح ثابت است حق است. (طحاوی، 1414: ص63)

باز گفته است: نماز خواندن پشت سر هر نیکوکار و بدکار از اهل قبله را روا می دانیم. (طحاوی، 1414: ص67). این حکم را امام طحاوی دقیقًا با این حدیث که خبر واحد است ارائه داشته و ابراز عقیده کرده است: «يُصَلُّونَ لَكُمْ، فَإِنْ أَصَابُوا فَلَكُمْ، وَإِنْ أَخْطَئُوا فَلَكُمْ وَعَلَيْهِمْ». (بخاری، حدیث: 694).

(برای تان نماز می‌گذارند، اگر به حق بودند، به نفع تان است و اگر خطا کردند، به نفع شما و به ضرر آنان است).

4. ملا علی قاری از دانشمدان متأخر حنفی و از فحول علمای احناف است. او به خبر واحد در عقیده استدلال جسته و آن را به عنوان حجت می‌پذیرد. وی در شرح فقه اکبر در مواضع ناشماری به اخبار آحاد استدلال نموده است. طور مثال در مورد اثبات اینکه دیدار الله متعال برای بندگان طور حقیقی است و به چشم سر الله متعال را می‌بینند، به خبر واحد استدلال کرده است. در شرح این قول امام ابوحنیفه رحمه الله: «ویراه المؤمنون وهم فی الجنة بأعین رؤسهم» گفته است: «به دلیل این فرمودۀ پیامبر صلی الله علیه وسلم:

«اذا دخل اهل الجنة الجنة یقول الله تبارک و تعالی: تریدون شیئًا أزیدکم فیقولون: الم تدخلنا الجنة و تنجینا من النار؟ قال فیرفع الحجاب ای عن وجوه اهل الجنة فینظرون الی وجه الله سبحانه فما اعطوا شیئا احب الیهم من النظر الی ربهم». (قاری، 1409، ص119).

(وقتی اهل بهشت به بهشت داخل شوند، الله متعال می گوید: آیا چیزی را می خواهید؟ می‌گویند: آیا ما را به بهشت داخل نگردانیدی و از آتش نجات ندادی؟ آنگاه حجاب از روی‌های اهل بهشت دور می‌شود و به وجه الله می‌بینند، پس هیچ چیزی برای شان داده نشده که از نظر کردن به سوی پروردگار شان محبوب تر باشد).

نتیجه‌گیری

از آنچه در این مقاله گفته شد نتیجه گیری می شود که خبر واحد هرگاه صحیح باشد، در نزد جمهور امامان اهل سنت اعم از مالکیه، شافعیه، حنابله و نیز حنفیه حجت شرعی است که در عقیده و احکام عملی بدان استدلال جسته می‌شود.

امام ابوحنیفه و یارانش و نیز سایر بزرگان مذهب حنفی، در مسایل عقیدتی به خبر واحد صحیح استدلال جسته اند و آن را حجت شمرده اند. این روش از ابتدا تا انتها ادامه داشته کسانی که خبر واحد را در امور اعتقادی حجت نمی‌شمارند از اعتبار ساقط اند و سخن شان اعتباری ندارد.

آنچه ما گفتیم که خبرواحد در حوزۀ عقیده و فقه عملی حجت است، همان خبر واحدی است که به صحت رسیده باشد و امت اسلامی آن را قبول کرده باشند. بنابراین ادعای اینکه خبر واحد در نزدامام ابوحنیفه و احناف رحمهم الله در عقیده حجت نیست، ادعایی عاری از حقیقت و خلاف واقع است که تهمتی بر امام ابوحنیفه و مذهب حنفی است.

ادعای اینکه تنها سلفیان به خبر واحد در عقیده تمسک می‌جویند، ادعای عاری از حقیقت است و هدف مدعیان، ایجاد تفرقه میان امت اسلامی است. تمام اهل سنت، از همه طیفها و گروه ها به خبر واحد تمسک جسته‌اند و عقیدۀ واحدی دارند که اختلاف نظرها بسیار کم اند. بنابراین اختلاف انگیزی منحرفان معاصر نمی‌تواند میان امت اسلامی تحت عنوان مذهب و گروه، تفرقه ایجاد نماید.

***********

منابع و مآخذ

1. ابن ابی العز الحنفی، صدر الدين محمد بن علاء الدين عليّ بن محمد الأذرعي الصالحي الدمشقي. (1418ﻫ.ق). شرح العقيدة الطحاوية. تحقيق: أحمد شاكر، چاپ اول، سعودی: وزارة الشؤون الإسلامية، والأوقاف والدعوة والإرشاد.

2. ابن جبریل، حیات بن محمد. (1423هـ/2002م). الآثار الوارده عن عمر بن عبد العزیز فی العقیده. چاپ اول، مدینه منوره: عماده البحث العلمی بالجامعه الاسلامیه.

3. ابن حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی بن محمد بن احمد. (). نزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر فی مصطلح اهل الاثر. تحقیق نور الدین عتر، چاپ سوم، دمشق: مطبعه الصباح.

4. ابن عابدين، محمد أمين بن عمر بن عبد العزيز عابدين الدمشقي الحنفي. (1412هـ – 1992م). رد المحتار على الدر المختار. چاپ دوم، بيروت: دار الفكر.

5. ابوحنیفه رحمه الله، نعمان بن ثابت بن زوطي بن ماه. (1419). الفقهين الأبسط والأكبر المنسوبين لأبي حنيفة. (تدوین محمد بن عبد الرحمن الخميس) تدوین و تحقیق: محمد بن عبد الرحمن الخميس، چاپ اول، امارات عربیه: مکتبۀ فرقان.

6. ابوحنیفه رحمه الله، نعمان بن ثابت بن زوطي بن ماه. (1419ﻫ.- 1999م) .الفقه الاكبر. تدوین و تحقیق: محمد بن عبد الرحمن الخميس، چاپ اول، امارات عربیه: مکتبۀ فرقان.

7. بخاري الجعفي، أبو عبدالله محمد بن إسماعيل. الجامع المسند الصحيح المختصر من أمور رسول الله صلى الله عليه وسلم وسننه وأيامه = صحيح البخاري. المحقق: محمد زهير بن ناصر الناصر. چاپ اول، الناشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي).

8. جامی علی، ابو احمد محمد امان بن علی. (1408). الصفات الالهیه فی الکتاب والسنۀ النبویه فی ضوء الاثبات و التنزیه. چاپ اول، مدینه منوره: المجلس العلمی با لجامعه الاسلامیه.

9. جرجانی، علی بن محمد بن علی الزین الشریف. (1407). رسالة فی اصول الحدیث. محقق علی زوین، چاپ اول، ریاض: مکتبة الرشد.

10. جیزانی، محمد بن حسین بن حسن. (1427ﻫ). معالم اصول الفقه عند اهل السنه والجماعه. چاپ پنجم، ناشر: دار ابن الجوزی.

11. سرخسی، شمس الائمه محمد بن احمد بن ابی سهل. ( بی تا). اصول السرخسی. بیروت: دار المعرفه.

12. سفارینی، ابوالعون شمس الدین محمد بن احمد بن سالم حنبلی. (1402 هـ – 1982 م). لوامع الانوار البهیه و سواطع الاسرار الاثریه لشرح المضیه فی عقد الفرقه المرضیه. چاپ دوم، دمشق: مؤسسۀ الخافقین و مکتبتها.

13. شنقیطی، احمد بن محمود بن عبد الوهاب. (1422هـ/2002م). خبر الواحد و حجیته. چاپ اول، مدینه منوره: عماده البحث العلمی بالجامعه الاسلامیه.

14. طحاوی، ابوجعفر احمد بن محمد بن سلامه بن عبد الملک. (1414ﻫ). العقیده الطحاویه. شرح و تعلیق شیخ البانی، بیروت: المکتب الاسلامی.

15. قاری هروی، علی بن سلطان محمد. (1404). شرح فقه الاکبر. چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیه.

16. قرافی، ابوالعباس شهاب الدین احمد بن ادریس بن عبد الرحمن مالکی. (1393 هـ – 1973 م). شرح تنقیح الفصول. تحقیق: طه عبد الرؤوف سعد، چاپ اول، ناشر: شرکت الطباعه الفنیه المتحده.

17. مرغيناني، أبو الحسن برهان الدين ، علي بن أبي بكر بن عبد الجليل الفرغاني. (؟). الهداية في شرح بداية المبتدي. المحقق: طلال يوسف، بيروت لبنان، دار احياء التراث العربي.

19. یوسف، عبد الرحمن بن عبد الخالق. (1406 هـ – 1986 م). الفکر الصوفی فی ضوء الکتاب والسنه. چاپ سوم، کویت: مکتبه ابن تیمیه.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی