خانه / مقالات / پاسخ به شبهات / حقیقت مقامات موسیقی، بکار بردن آن در قرائت قرآن و حکم شرعی متعلق به آن

حقیقت مقامات موسیقی، بکار بردن آن در قرائت قرآن و حکم شرعی متعلق به آن

نویسنده: سلیمان مرادی

در این روزها در بعضی از شهرهایِ کشور ما (افغانستان) مراکز آموزش مقامات در تلاوت قرآن شروع به فعالیت نموده و برای جلب و جذب اعلاناتی هم به نشر میرسانند، برخی ها در مورد مقامات چیزهایِ را شنیده اند و برای برخی دیگر یک چیز نا آشنا است، همچنان در مورد حکم آن نیز سرو صدا های در حال بلند شدن است؛ به همین خاطر بر اساس مهارت اندک و معلومات کلی که در فن مقامات دارم و بر مبنای پژوهشی که در خصوص حکم شرعی آن چندی پیش کرده بودم، خواستم ضمن فقراتی چیزی در این رابطه بنگارم، امید که خالی از فایده نباشد.
مقام همان پرده موسیقی است (که همگی آن را شنیده ایم) و یا واضحتر بگویم: ترتیب قرار گرفتن فاصله های پرده، نیم پرده و ربع پرده در میان نُت های هشتگانه یک دستگاه و یا گام موسیقی میباشد.

این حقیقت را باید بدانیم که مقامات و گامهای موسیقی (با تنوع آن به اختلاف زمان، مکان و عرفِ اقوام) مقدم بر آلات موسیقی (که شریعت آن را حرام قرار داده است) میباشد؛ نه اینکه منشأ مقامات، آلات موسیقی باشد، در واقع مقامات در غریزه و نهاد انسان نهفته است و این حقیقت در نغمه های مادران، مادرکلان ها و ترانه های محلی (بدون اینکه آله ای موسیقی در کار باشد و یا اینکه ایشان چیزی از مقامات آموخته باشند) بوضوح آشکاراست .

آلات موسیقی بر اساس نغمه های که در آوازهای انسان است، پیدا شده است .

از جانب دیگر ما شرعاً مأموریم که در تلاوت قرآن خوش آوازی کنیم و با صدای زیبا قرائت نماییم؛ قسمیکه در حدیث صحیحی رسول مبارک علیه الصلاة و السلام میفرمایند:
“زَيِّنُوا الْقُرْآنَ بِأَصْوَاتِكُمْ” (مشکاة: ح2199) .
ترجمه: قرآن را با آواز خود زینت دهید.
و در حدیث دیگر میفرمایند: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ» (مشكاة: ح2194) .
ترجمه: از ما نیست آنکه در (تلاوت) قرآن خوش آوازی و ترنم نکند.
قرآن بهترین و زیباترین کلام است و شایسته است تا با آواز خوش زینت آن ظاهر شود و آیات زیبایِ این کتابِ پاک با صدای خوش و دلنواز به گوش ها برسد.quran-mosiqi

زیادند آنانیکه با استدلال از آثار فوق فراگیری مقامات موسیقی و کاربرد آن را در قرائت جواز میدهند و حتی برخی مستحب میدانند و این را از قبیل امتثال از احادیث فوق میدانند (مثل برخی از قاریان معاصر) و تعدادی آن را حرام گفته و تشبه به فساق میدانند؛ قسمیکه هر دو گروه تبلیغات خود را در رسایل و شبکه ها اجتماعی و سایتهای انترنتی دارند.

قرائت قرآن با رعایت قوانین نغم و الحان از قدیم همچنان از جمله مسایل اختلافی بوده است؛ برخی از فقهای سلف مانند ابوحنیفه و یارانش رحمهم الله آن را مجاز میدانند (البته شرط عدم اخلال در احکام تجوید محفوظ است) و بعضی دیگر آنرا مطلقاً حرام میدانند و میگویند هدف از احادیث فوق خوش آوازی طبیعی است نه مقید بودن به قواعد و قوانین نغم و الحان، و استفاده از الحان تشبه به فاسقان و موسقیاران است، و این کار بدعت است و حرام میباشد.

اما باید یک حقیقت را نباید از یاد برد؛ اینکه: اگر کسی قرآن را با ترنم و خوش آوازی بخواند امکان ندارد که به یکی از مقامات مطابق نشود؛ زیرا این طبیعی بوده و در نهاد انسان نهفته است، بطور نمونه چند قاری مشهور جهان را ذکر میکنم که با تلاوت زیبا و طبیعی خود حتما یکی از مقامات را هنرمندانه اداء میکنند؛ در حالیکه شاید شمه ای از فن مقامات را فرانگرفته باشند؛ مثلا: لحن قرائت شیخ عبدالرحمن سدیس و شیخ سعود شریم غالباً مقام “راست” که یکی از مقامات موسیقی است، میباشد، شیخ سعد الغامدی هنرمندانه در اجرای مقامات تفنن میکند؛ در حالیکه در یکی مصاحبه هایش دیدم که میگفت: مقامات را فرا نگرفته ام.

شیخ احمد عیسی المعصراوی که قبلا شیخ عموم قاریان مصر بود در یکی از برنامه های تلویزیون إقرأ دعوت شده بود و در قسمت تحریم مقامات بحث مفصلی داشت؛ در حالیکه در تلاوت خود انواع مقامات را ادا میکند.

شاید درینمورد محرِّمین بگویند: این به اساس طبیعت و سلیقۀ فطریست…! اما از این حقیقت که: “حالا یا سلیقۀ فطری بوده یا تکلف در ادا؛ اما مقامات خواه مخواه اجراء میشود…” فرار کرده نمیتوانند.

این استدلال که مقامات موسیقی فن مخصوص فاسقان و آواز خوانان است و استخدام آن در قرائت تشبه به ایشان است، به نظر بنده درست نمیباشد؛ زیرا آواز خوانان در استخدام مقامات در آهنگ ها طریقۀ مخصوص خود را دارند، اگر آن طریقه در قرائت بکار رود؛ آنگاه خبری از احکام تجوید نخواهد بود؛ اما در قرائت با رعایت احکام تجوید و خشوع در اثنای آن خواه مخواه استفاده میشود.

در اخیر بیان چند نکته را بصورت استنتاج از تفصیلات فوق، ضروری میدانم :

• مقامات را در ترنم ها و آواز ها بصورت طبیعی مییابیم، آلات موسیقی و نُت های آن بر اساس آن ساخته شده است؛ نه اینکه منشأ مقامات آلات موسیقی و اختراع فساق باشد.

• صرف نظر از اختلاف آراء در حکم آن، تحسین صوت در قرائت مستلزم اجرا شدن مقامات خواه مخواه میباشد.

• در قرائت نباید در اجرای مقامات تکلف صورت گیرد؛ قسمیکه در احکام تجوید خلل وارد شده و یا خشوع و تدبر از بین برود .

• مراکزیکه بخاطر آموزش مقامات برای کسانیکه متقاضی زیبا سازی صدا هستند، فعالیت میکنند، باید از آموختن آن ضمن تلاوت آیات قرآن اجتناب کنند؛ زیرا هدف از تلاوت عبادت و تدبر است؛ نه تمرینات خوش آوازی، این مراکز باید فن مقامات را به شیوۀ دیگر مثلا در ضمن ترانه ها و اناشید اسلامی آموزش دهند و بعد از اینکه دانش آموز آن را فراگرفته و آوازش را زیبا ساخت، اقدام به قرائت و آذان با آواز خوش کند؛ زیرا در این هنگام است که اجرایِ مقامات به صورت منظم جزئی از سلیقه وعادت وی میشود و در اجرای آن هنگام قرائت از تدبر باز نمیماند و مرتکب تکلف و تخلف از احکام تجوید نخواهد شد .

• تلاوت به شیوه آواز خوانان و اجرای مقامات به طریقه ایشان در قرائت به اتفاق حرام میباشد و مرتکب آن گناهکار میباشد .

• قرار شنیدن، برخی ها قبل از اینکه به فن قرائت قرآن آغاز به فعالیت نمایند، تحسین صوت و فراگیری مقامات را نزد آواز خوانان بوسیلۀ آلات موسیقی مینمایند، که اینکار ناپسند بوده و در شأنِ قاری قرآن نمیباشد، زیبا سازی آواز و فراگیری مقامات بدون آلات موسیقی نیز ممکن است، و در این خصوص اینجانب برنامه ای عملی را ترتیب داده ام؛ امید که روزی زمینۀ تطبیق آن فراهم گردد.
و صلی الله علی سیدنا محمد و علی آله و صحبه اجمعین

درباره ی اصلاح نت

همچنین ببینید

چرا حاجیان، بجای ریختن پول به جیب شاه عربستان، به فقرا کمک نمی کنند؟!

شُبهه؛ حج مساوی است با ریختن پول حاجیان به جیب شاهان عربستان! شبهە: برخی از …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *