خانه / مطالب ویژه / رازگشایی از یک موفقیت بزرگ

رازگشایی از یک موفقیت بزرگ

نویسنده: سعد الدین صدیقی

مقدمه

در این نوشتار به اختصار و در یک نگاه کلی راز موفقیت و رمز پیروزی رسول خدا (ص) در انجام رسالت مورد واکاوی قرار گرفته است. نگارنده بعد از طرح سوال و اشاره‌ای گذرا به مسئولیت و رسالت پیامبر اسلام (ص) به مهمترین عوامل تاثیر گذار در تحقق اهداف و رسالت وی پرداخته است.

این تحلیل بر این امر استوار است که تمامی مراحل رسالت بر اساس قوانین و سنن عادی و طبیعی اتفاق افتاده است. تصور اینکه خداوند رسول و فرستاده اش را در همه مراحل، خارج از شرایط زمان و مکان و به صورت متافیزیک یاری نموده باشد، الگو بودن ایشان را نفی میکند. البته این به معنی انکار امداد غیبی و حضور لطف و عنایت مستمر خداوندی در حیات رسول الله (ص) نیست. این لطف و عنایت، ناشی از میزان اخلاص و آمادگی و شایستگی ایشان و جمع همراه بوده که برای همه مومنین در طول تاریخ در صورت مهیا بودن شرایط آن تکرار می‌گردد.

در تمام حوادث و اتفاقات سیرت، یک مورد استثنا وجود دارد که لازم است به ان اشاره کنیم.  سفر اسرا و معراج سنن عادی و کاملاً غیر طبیعی اتفاق می‌افتد. به نظر می رسد علت اصلی این که این سفر خارج از چارچوب طبیعی رخ می دهد این است که این امر خاص رسول الله (ص) بوده و هیچ یک از افراد امت به این امر مکلف نشده اند.

بعد از این مقدمه توجه خواننده را به پرسش اصلی این مقاله جلب می کنیم.

فردی که از کتاب و ایمان هیچ نمیدانست مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ ( سوره شوری ۵۲ ) ((تو نمی دانستی کتاب چیست و نه ایمان {کدام است}))

وَوَجَدَک ضَالا فَهَدَى (سوره الضحی ۷)  ((و تو را گم شده یافت و هدایت کرد)) ،  قُمْ فَأَنذِرْ (سوره مدثر ۲ ) ((برخیز و به اندرز و پند، خلق را خداترس گردان)) ، كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ (ال عمران ۱۱۰ )  ((شما بهترین امتی هستید که برای مردم پایدار شده اید.))

تنها دانش آموز مدرسه‎ی حرا، گام‎هایش برای عبور از مرحله غربت اولیه اسلام به مرحله افتتاح و دخول گروه گروه مردم به دین خدا، چگونه برداشت که توانست روزگار سخت اخراج از مکه را با مرحله بازگشت افتخار آفرین چند هزار نفره جبران کند؟ خانه ارقم چگونه به تکبیر های کوبنده ی مسلمانان در فتح مکه تبدیل گشت؟ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا (سوره نصر ۲) (( مردم دسته دسته در دین خدا در آیند.))

لازم است برای رسیدن به جواب این پرسش، در شروع، توقع و انتظار خود را از وظایف و مسئولیت رسول خدا (ص) مشخص گردانیم.

می توان گفت وظیفه‎ی پیامبر خدا (ص) دریافت، تبلیغ و تبیین وحی از یک سو و از سوی دیگر تربیت افراد بر اساس آموزه‌های وحی و تطبیق آن در عرصه عملی زندگی می باشد. به عبارتی دیگر میتوان گفت، رسول خدا (ص) وظیفه داشت مردم را به سوی پیام جدید فراخواند و آنها را بر اساس این پیام تربیت نماید، سپس به وسیله این افراد برنامه و دین خدا را به اجرا بگذارد. برای پی بردن به عظمت و حجم این کار، نگاهی عمیق تر به مفاهیمی همچون دعوت، تربیت و تطبیق عملی می اندازیم.

دعوت در لغت به معنی فراخوانی و طلب می آید. دکتر سید محمد وکیل در تعریف آن می فرماید: ((الدعوة الی الله هی جمع الناس علی الخیر و دلالتهم علی الرشد بآمرهم بالمعروف و نهیهم عن المنکر بدلیل قوله تعالی)) ، وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ( سوره آل عمران ۱۰۴) (( و باید از میان شما گروهی { مردم را} به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته و دارند و از زشتی باز دارند و آنها همان رستگارانند.))

دعوت به سوی خدا عبارت است از این که با استفاده از ابزار امر به معروف و نهی از منکر مردم را بر کار خیر جمع نماییم و آنها را در مسیر رشد و شکوفایی راهنمایی کنیم.

دکتر سید محمد نوح نیز می فرمایند: (( ان الدعوة فی الحق الجاهدین و المعاندین و المقصرین تعریف و بلاغ و فی الحق المستجیبین من اصحاب الفطر السلیمة و العقول الرشیدة بناء و تکوین.))

دعوت به نسبت مخاطبینی که از در انکار و لجاجت وارد می شوند یا به خاطر سستی و تنبلی کوتاهی می‌کنند، شناساندن و رساندن دین است و به نسبت مخاطبینی که از فطرت سالم و عقل رشید برخوردارند، ساختن و کمک به تکوین شخصیت آنها است.

منظور از دعوت فراخوانی مردم به سوی دین با استفاده از همه وسایل مشروع و تاثیر گذار است. مخاطبین بعد از معرفت و شناخت دین باید در فرایندی دیگر، مفاهیم دینی را در خود به خصلت تبدیل کنند. مسئولیت دعوت گر کمک نمودن به مخاطبین مستعد، جهت درونی نمودن این مفاهیم می باشد. این فرایند را تربیت می نامیم.

تربیت در لغت به معنی رشد و زیادت می آید. راغب اصفهانی در شرح آن فرموده است: إنشاء الشیء حالاً فحالاً إلا حدٌالتمام (( ایجاد چیزی مرحله به مرحله تا رسیدن به کمال.))

تربیت به حرکت تدریجی از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب اطلاق می گردد. تربیت، جریانی است که مراحل زیر را شامل می شود:

الف) درک اولیه مفهوم دین تا رسیدن به قناعت عقلی

ب) تعامل احساسی و عاطفی نسبت به مفهوم دینی تا قناعت قلبی و درونی شدن آن

ج) تبدیل شدن آن به سلوک و رفتار ناشی از تکرار عملی آن

بدیهی است که تحقیق این مسیر به فراهم شدن محیط و شرایط مناسب نیاز دارد. بسیار پر ضرر و اشتباه است اگر مفهوم تربیت را فقط به پر کردن اذهان از معلومات تبدیل کنیم. شکی نیست که معرفت و شناخت، رکن بنیادین تربیت است اما تحقق تربیت به معنی تبدیل معرفت به رفتار، عملی وسیع تر عمیق تر و شامل تر است. تربیت در عصر پیامبر(ص)حتی برای یک روز، دور از واقعیت های اجتماعی نبوده است. تربیت، عملی مستمر و مداوم است که در تعامل با واقع و تغییر آن واقع، به واقع مطلوب به دست می آید. پر واضح است که رسالت داعی، فقط رسانیدن دین از طریق سخنرانی و کلاس نیست، بلکه وظیفه دعوتگر زمانی تکمیل می گردد که بعد از گام مهمی نخستین( دادن معلومات لازم به مخاطب) او را در تکوین شخصیت کمک نماید. دین یک اندیشه علمی و تئوری محض نیست. دین در عمل نمود پیدا کرده و زمانی محقق می شود که اندیشه و تئوری در واقع زندگی قرار گیرد.

اما منظور از تطبیق عملی آن است که افراد توسعه یافته بتوانند با مدیریت صحیح و با مطالعه و تحلیل درست به تصمیمات بایسته دست یافته و با تعاون و همدلی و مشارکت همگانی به اجرای برنامه ها همت گمارند.

اینک بعد از تبیین موضوع فوق، توجه خواننده محترم را بار دیگر از به سوال اصلی معطوف می داریم. رسول الله (ص) چگونه موفق به دعوت و تربیت بهترین نسل گردید؟

نگاهی سریع به منهج و روش رسول الله (ص) می‌تواند پرده از این راز بردارد.

محمد بن عبدالله (ص) بعد از رسیدن به سن کمال یعنی ۴۰ سالگی و بعد از دست یابی به شناخت همه جانبه از جامعه و افراد، سلیقه‌ها، سنت ها، نقاط ضعف و قوت و همچنین بعد از تثبیت شخصیت او و پذیرفته شدنش به عنوان فردی صادق و امین_اموری که یک داعی  ضرورتاً به آن محتاج است_به پیامبری مبعوث گشت.

در آغاز مکلف به خودسازی و ارتقای روحی و معنوی گشت، این مهم از تمایل به گوشه گیری در غار حرا شروع گردید. و پس از در آمدن به مدرسه ی شب، با نزول سوره ی مزمل ادامه یافت. تلاوت قرآن و قیام شب، این نفس رشد یافته در آن را برخوردار از محکم‌ترین گام ها و استوارترین سخن ها نمود.

إِنَّ نَاشِئَةَ اللّيلِ هيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلا( سوره مزمل ۶) (( البته نماز شب و دعا و ناله سحر بهترین شاهد اخلاص و صفای قلب و دعوی صدق ایمان است))، شکی نیست که معنویت سنگ بنیادین هر دعوت موفقی است. در دعوت ها و حرکت های دینی، معنویت و برنامه‌ریزی مقدم است، چراکه اتصال به غیب همچون روح، به برنامه‌ها معنا می‌بخشد. ارتباط با خدا و ربٌانی بودن در زندگی رسول خدا (ص) صفت عارضی  نبود ظهورش در پی بهانه باشد  یا در موسم های خاصی خود را نشان دهد، بلکه این صفت  آنچنان در شخصیت ایشان عمیق شده بود که همچون وصف ذاتی برای لحظه ای از وجودشان جدا شدنی نبود.

بعد از این مرحله رسول خدا وظیفه یافت تا در مورد نعمت هدایت و اسلام با مردم سخن بگوید. وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبكَ فَحَدِّثْ (سوره الضحی ۱۱) (( و اما نعمت پروردگارت را بازگو))، ((و به او اعلان گشت که مسئولیت انذار بر دوش اوست)) يا أيُّهَا الْمُدَّثِّرُ ، قُمْ فَأَنْذِرْ (سوره مدثر)

امر به انذار به صورت مطلق و بدون ذکر مفعول، مشخص می‌کرد که ایشان  از همان آغاز نسبت به همه انسانها مسئولیت دارد. رسول خدا (ص)  با تعیین افق و چشم اندازی که سعادت همه جهانیان در آن قرار می گرفت، با عزم و توکل بر خدا کار را شروع کرد. ایشان باید دایره دعوت را از نزدیکان و کم کم به افراد مورد اعتماد گسترش می داد. مهمترین امر در این مرحله، ایجاد هسته اولیه بود. کسانی که بتوانند ایشان را در توسعه کار همراهی کنند. خداوند حکیم پیامبرش را در مرحله نشر دین و انذار مردم همراهی نمود تا مبادا احساسات و عشق به انجام دستور، او را وادار به اتخاذ تصمیمات عجولانه گرداند.

انتخاب افراد شایسته گامی ضروری برای یک دعوت موفق است. استاد احمد راشد در الرقائق می فرمایند: إنتقاء و تجمیع العناصر المتمیزة بالذکاء و الشجاعة من الشباب، ثم تربیتها و تربیة عمیقة شاملة صلبة: رکنان اساسیان فی خطة الحر کة الإسلامیة (( گزینش و انتخاب نیروهای ویژه و متصف به استعداد، تیزهوشی و شجاعت و تربیت عمیق همه‌جانبه و محکم این افراد، دو رکن اساسی در برنامه ریزی حرکت اسلامی است.))

انتقا به معنی گزینش نیروهای با استعداد در دعوت، و مخصوصاً در شروع به منظور تأمین کادر مدیریت ضرورت دارد. این اصل موافق با سنت خداوندی در مجموع جهان هستی و مخصوصاً در ارتباط با انسان‎ها است. خداوند می فرماید: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا…  (سوره فاطر ۳۲) (( سپس کتاب {قرآن} را به بندگان برگزیده خودعطا کردیم.))

وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ  (سوره الدخان ۳۲) ((ما بنی اسرائیل را آگاهانه بر دیگران برگزیدیم.))

رسول خدا پس از انتخاب افراد به تربیت آنها همت گماشت. مردان و زنان مسلمان، عقایدشان تصحیح گشته و ایمان، آرام آرام  در ذهن‎ آن‎ها نفوذ می‎کرد. قرآن به عنوان تنها مرجع و قانون به آنها معرفی گشته، آیات آن به صورت بخش بخش برای یادگیری، فهم و عمل به آنها داده می‌شد. مسلمان خود را از جاهلیت گذشته مطلقاً جدا می‌کرد و استقلال فکری و رفتاری می‌یافت و بی تربیتی که به همه جوانب فکری، اجتماعی، اخلاقی، علمی، سیاسی نظر داشت می رسید. واضح است که منظور از تصحیح عقاید، اقناع فکری محض و یا احساسات عاطفی خالی از اقناع عقلی نیست، بلکه منظور تربیتی است که بر سه رکن اندیشه و تفکر در آیات آفاق و انفس، ایمان و پرورش رود در اتصال همیشگی با خدا و جهاد و عمل در واقع زندگی، استوار باشد.

بالاخره تلاش مبارک رسول خدا نتیجه داد. یارانی که بر کافران سختگیر و نسبت به خود مهربان بودند، بر گِرد شمع وجود پیامبر، پروانه وار جمع شدند.

اندک اندک جمع مستان میرسند

اندک اندک می پرستان می‌رسند

دلنوازان نازنازان در ره اند

گلعذاران از گلستان می رسند

رسول خدا (ص) در شرایط جدیدی قرار گرفت. با توکل بر خدا باید  همچون مدیری توانا و با تجربه، توان ها و قابلیت ها را شناسایی می کرد هر کدام را در جای مناسب خود قرار می‌داد. افراد مناسب را برای کارهای مناسب در نظر می‌گرفت. خالد را فرمانده جنگ می‌کرد، ابوبکر و عمر را وزیر خود قرار می‌داد، دحیة بن خلیفه کلبی را به خاطر ذکاوت و جمال به دربار هرقل، پادشاه روم می‌فرستاد. معنویت، اخوت، کرامت انسانی، حفظ حقوق، شورا و نظم از مهمترین شاخص های جامعه مدنی بود. بدین ترتیب بعد از ایجاد الگویی برتر از جامعه‎ای اخلاقی و برخوردار از فضیلت رسول خدا(ص) توانست دل ها را فتح نماید. دشمنانش در معرکه های ایمان و اخلاق شکست خوردند و مردم گروه گروه به دین در آمدند.

از عوامل مهم موفقیت پیامبر (ص) در دعوت، توجه به اصل اتقان، احسان و توجه به کیفیت و رعایت روش احسن در گفتار، عمل، جدال و دفاع بود.

دعوت به سوی خدا قبل از اینکه آرزو، عشق و علم باشد، هنر، فن و ساختن هست که سخت نیازمند ذوق و سلیقه است. ذوق، یعنی اخلاق، آنگاه که زیباترین لباس بر آن پوشانده شود. ذوق، قله‎ی اخلاق است آنگاه که در انسانی حلول یابد و بر رفتار و سخن او تجلی نماید. ذوق، واکنش و سلوکِ روحِ مهذَّب دارایِ اخلاق مرضیه است که در نتیجه آن شخص مأموریت جدیدی می یابد و انسان تازه ای می شود و این انسان تازه، عالم جدیدی بنا می‌کند.

چونکه در جان رفت جان دیگر شود

جان که دیگر شد جهان دیگر شود

بزرگ داعی اول، رسول خدا (ص) آن چنان به این وصف متصف بود که خداوند درباره اش فرمود: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ  (سوره القلم ۴) (( و در حقیقت تو به نیکو خلقی عظیم آراسته ای.))

عرضه کردن دعوت به بهترین شیوه، ریشه در(( إن الله کتب الإحسان علی کل شیء)) دارد و از (( إن الله جمیل یحب الجمال)) نشأت می گیرد. داعی، نماینده دین است و در ذهن مردم مجسمه دین محسوب می گردد، پس ضروری است که شخص داعی مثالی از نشاط، پویایی، تحرک، خوش برخوردی، خوش فکری، سعه صدر،  اخلاص و همت باشد.

دعوت و تعاون بر برّ و تقوا است وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى (سوره المائده ۲) (( در راه نیکی و پرهیزگاری با هم تعامل کنید))، چه بسا رفتاری که کسل کننده و برخوردی بدون در نظر گرفتن موقعیت و مکانت مخاطب، بدون دقت در شرایط روحی روانی شخص مقابل، بدون زمینه‌سازی قبلی، به دور از حکمت و عرضه ای نازیبا، کسی را از دین منزجر کند و به گناه وا دارد. اینجاست که داعی ناشی و تازه کار قدم در مسیر تعاون بر اثم و عدوان گذشته است  وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ (سوره المائده ۲) (( و هرگز در راه گناه و تعدی همکاری ننمایید)) ، دعوتگر ناپخته، اگر علم و هنر دعوت نمی داند، به جای دعوت و تبلیغ، مکلف به فراگیری روش آن است. اسلام به اندازه کافی جذابیت دارد که اگر درست عرضه گردد دیگران را به سوی خود جلب کند.

امروزه نیز دعوتگران باید با تأسی و اقتدار به رسول خدا(ص) خود را از جهت روحی، فکری و درک صحیح پیرامون در سطح مخاطبین قرار دهند. تواضع، اخوت و عبادت همراه با فن نیازهای عصر و زمانه و ایجاد فرهنگ دینی فراگیر از امور ضروری است. علم شرعی، رمز عزت و شرف، دستورالعمل و راهنمای حرکت در مسیر زندگی است اما در کنار آن آشنایی با مسائل اجتماعی، اصطلاحات و گفتمان نو و مشکلات فکری جدید نیز لازم است. طرح فتواهای مربوط به زمانهای گذشته و مکان های دیگر به اسم دین، رنگ تقدس و اطلاق و جاودانگی دادن به برداشت های نسبی محدود انسانها از دین، مقدم داشتن عادت‌ها، احساس و عاطفه بر منطق و حقیقت، از جمله بد سلیقگی هایی میباشد که باید خود را از آن دور نگه داریم.

باری رسولِ مؤید به وحی، بعد از گذشت ۲۳ سال، توانست با ایجاد( اسوه‎ی فردی) و ایجاد (خانواده‎ی نمونه) و تربیت (جمعی از بهترین جماعت زمینیان) برای همه امت‎ها شاهد و الگوی همیشگی بسازد تا رهروان مسیر حق بتوانند در مسیر عبودیت و بندگی آگاهانه حرکت نمایند.

رسول خدا (ص) در جهاد مبارک خود با تأکید بر عبودیت خدا و نفی طواغیت، توانست برنامه دعوت خود را بر اساس بصیرت و آگاهی در دعوت، حکمت در رفتار، مدیریت و نظم در امور بنا نهد. توانست در رعایت خداوندگار هستی به بهترین وجه پیام‌آور راستین، آخرین پیام آسمانی و آخرین حلقه اتصال آسمان و زمین باشد.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَعَلَي آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَليْتَ عَلَي إِبْرَاهِيمَ، إِنكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، اللَّهُمَّ بَاركْ عَلَي مُحَمَّدٍ وَعَليَ آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَاركْتَ عَلَي إِبْرَاهِيمَ، إِنَكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ

منبع:مجله اندیشه اصلاح

درباره ی اصلاح نت

همچنین ببینید

اسلام و تروریسم(۶-۳)

راه‌های مقابله‌ی اسلام با ترور و خشونت یکی از وجوه تمایزات دو عصر و دوران …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *