زندگینامهء دانشمندان

رینهارت دُزی، خاورشناس هلندی، و نقد آثار وی

زندگینامۀ علمی دُزی

رینهارت پیتر آن دُزی (Reinhart Pieter Anne Dozy) خاورشناس مشهور هلندی در سال 1820 در لیْدن (واقع در جنوب هلند) متولد شد. خانوادۀ وی مذهب پروتستان داشتند و اصلاً فرانسوی بودند ولی از نیمۀ قرن هفدهم میلادی در هلند اقامت گزیدند و دُزی در آنجا پرورش یافت.

دُزی تحصیلات مقدّماتی خود را در لیدن گذراند و به دانشگاه وارد شد. وی با زبان‌های هلندی، فرانسوی، انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی، پرتغالی و اسپانیایی به تدریج آشنا گردید و چون با زبان عربی سروکار پیدا کرد، سخت بدان دل بست و تا پایان زندگانی به پژوهش دربارۀ زبان و ادب و تاریخ عرب سرگرم شد. دانشگاه لیدن از خاورشناسان درخواست کرد که کتابی دربارۀ «لباس‌های عربی» بنگارند و برای بهترین کتاب جایزه‌ای مقرّر داشت و دُزی به دریافت آن جایزه مفتخر شد در حالی که سنّش از 25 سالگی نگذشته بود. در اوایل سال 1845 طی مسافرتی به آلمان، با خاورشناس نامدار آلمانی هانری فلایشر (Fleisher) (مترجم تفسیر بیضاوی به زبان آلمانی) آشنایی پیدا کرد و پس از آن، سال‌ها با وی در ارتباط بود. در اواخر سال 1845 به دنبال نسخه‌های خطی کتابخانۀ آکسفورد، رهسپار انگلستان شد و با عدّه‌ای از خاورشناسان در آن دیار آشنا گردید. در بازگشت به هلند سرپرستی کتابخانۀ لیدن (بخش نسخه‌های خطی) را به عهده گرفت و فهرستی برای کتاب‌های آنجا ترتیب داد. سپس در سال 1850 در دانشگاه لیدن، سمت استادی یافت و به تدریس زبان عربی پرداخت. در سال 1878 درس «تاریخ عمومی» را در دانشگاه لیدن بر عهدۀ وی نهادند و سرانجام در 1883 میلادی (1300 هجری قمری) در شهر لیدن بدرود زندگی گفت.

دُزی در چند مجمع علمی، عضویّت پیدا کرد و شهرت فراوان یافت و از بزرگان خاورشناسان به شمار آمد و به خدمات قابل‌توجهی دربارۀ زبان عربی و تاریخ اندلس نایل شد.

آثار دُزی

از رینهارت دزی آثار متعدّدی بر جای مانده و در مقدمۀ یکی از کتاب‌های وی، بیست و هفت کتاب و مقاله از وی برشمرده‌اند ولی برخی از این کتاب‌ها، به منزلۀ چند کتاب شمرده می‌شود و برای تألیف آن‌ها تلاش بسیار صورت گرفته است. ما، در اینجا از اهمّ آثار دُزی یاد می‌کنیم:

  • یکی از مهم‌ترین آثار دُزی «پیوست فرهنگنامه‌های عربی Suppliment aux Dictionnaires Arabes» نام دارد. بنای دُزی در این کتاب بر آن است که واژه‌هایی را که در لغتنامه‌های عربی نیاورده‌اند، یاد کرده و توضیحاتی دربارۀ آن‌ها بیاورد. اصل فرانسوی این کتاب، در دو مجلّد بزرگ به چاپ رسیده و صدها واژۀ عربی را در بر دارد. کتاب مزبور را محمد سلیم النّعیمی از فرانسه به زبان عربی برگردانده و نام و عنوان«تكملة المعاجم العربيّة»بر آن نهاده است. کتاب دزی بر مبنای اثری از: ادوارد لین Lan خاورشناس انگلیسی تهیه شده که مدت دو سال در مصر اقامت گزید و فرهنگنامۀ بزرگی به ا نگلیسی و عربی ترتیب داد و آن را «مدّ اللغة» نام نهاد.

دُزی باتوجه به اثر مذکور، فرهنگنامۀ خود را نوشت و از این راه به زبان عربی خدمتی ارزنده کرد. مترجم کتاب دُزی نیز رنج فراوان برده و به تکمیل خدمت دُزی اهتمام ورزیده است، و در مقدمۀ کتابش می‌نویسد:

«صحّحتُ أخطاءَهُ وَوضّحتُ غوامضَهُ وفصّلتُ مجملَهُ».[1]

یعنی: «من خطاهای این کتاب را اصلاح کردم و مبهمات آن را روشن ساختم و آنچه را که مختصر بود، گستردم».

  • دومین کتاب مشهور دُزی «فرهنگ اساسی لباس‌های عرب Dictionnaire detaille des noms des vetements chez les Arabes» نام دارد. در این کتاب دُزی، جامه‌های گوناگون مردم عرب زبان را نام می‌برد و به توضیح ویژگی‌های آن‌ها می‌پردازد. کتاب دُزی بوسیلۀ دکتر حسینعلی هروی تحت عنوان «فرهنگ البسۀ مسلمانان» به پارسی ترجمه شده و به چاپ رسیده است.
  • کتاب دیگری از دزی به یادگار مانده «تاریخ اسلام از سپیده‌دم آن تا سال 1863» نام دارد که به زبان هلندی نگاشته شده و در شهر لیدن به چاپ رسیده است.
  • کتاب دیگری که دزی نگاشت «تاریخ مسلمانان در اسپانیا تا فتح‌ مرابطین» نام دارد که در چهار جزء تألیف شده و مجموعاً شامل 1410 صفحه است. کتاب مزبور را به زبان اسپانیایی نیز ترجمه کرده‌اند و در مادرید آن را به چاپ رسانیده‌اند و به عنوان یکی از مراجع مهمّ تاریخ اسپانیا از آن نام می‌برند.
  • از رینهارت دزی مقاله‌ای تحت عنوان «ابن رشد و فلسفۀ او» نیز به یادگار مانده که آن را در ردّ ارنست رنان Renan نویسندۀ نامدار فرانسوی نگاشته و در سال 1853 در «مجلۀ آسیایی» به چاپ رسیده است.
  • دزی علاوه بر نگارش کتاب و مقاله، گاهی به چاپ کتب مهم تاریخی نیز دست می‌زد که از جمله می‌توان کتاب «نفخُ الطّیبِ في غصنِ الأندلسِ الرّطیبِ» اثر ابوالعبّاس مُقّری مشهور به تلمسانی و نیز کتاب «البیانُ المغربِ في أخبارِ ملوك الأندلس والمغرب» اثر «ابن عذاری مراکشی» را نام برد که دزی بر هردو کتاب، مقدمه نگاشته و برای آن‌ها فهرست‌هایی ترتیب داده و به چاپشان اهتمام ورزیده است.
  • دزی برخی از آثار خود را به دستیاری دیگری نگاشته چنانکه «فرهنگ واژه‌های اسپانیایی و پرتغالی که از عربی مشتق شده‌اند» اثر دیگر دزی است که آن را به کمک دکتر انگلمان (Engelman) تألیف کرده و با عنوان فرانسوی «Glossaire des mots Espagnols et Portugais derives de l’Arabe» انتشار یافته است.

جز این‌ها کتاب‌ها و مقالات چندی از دزی به جای مانده که از ذکر آن‌ها در این مقام، صرف‌نظر می‌کنیم.

نقد آثار دُزی

چنانکه پیش از این به اشاره گذشت ما وظیفۀ خود می‌دانیم که از تلاش‌های دزی در خدمت به زبان عربی و تاریخ اندلس اسلامی قدردانی کنیم. با وجود این، چون در کارهای علمی جای گذشت و اغماض نیست از نقد آثار دزی نمی‌توانیم خودداری ورزیم. فرهنگنامه‌های دزی در عین سودمند بودن، دارای اغلاط فراوان است. مثلاً دزی دو کلمۀ أنّي وكیفَ (= از کجا و چگونه) را در کتاب: «پیوست فرهنگنامه‌های عربی» به معنای قولوا لهُ ما یجبُ علیهِ أنْ یفعل[2] (همان چیزی را که باید بکند، به او بگوید) تفسیر کرده است! و این خطای روشنی است که هر عربی دانی به زودی آن را درمی‌یابد. به علاوه دزی، در این فرهنگنامه لازم بود واژه‌هایی را بیاورد که در قوامیس مشهورِ عربی نیامده‌اند با اینکه وازۀ «أنّي وكیفَ» و بسیاری از واژه‌های دیگر که دزی از آن‌ها یاد می‌کند به وضوح در فرهنگنامه‌های عربی آمده‌اند! و این لغزش نشان می‌دهد که دزی از راه دقت به لغتنامه‌های عربی مراجعه نکرده‌ تا از وجود واژه‌های مذکور باخبر شود بلکه در این باره به کتاب «ادوارد لین» اعتماد نموده و در پی او رفته است. آری، دزی در فرهنگنامۀ خود بسیاری از واژه‌های عامیانۀ عربی را آورده که در قاموس‌های معروف نیامده‌اند زیرا نویسندگان آن واژه‌نامه‌ها بیشتر می‌کوشیدند که به لغات اصلی و فصیح عرب بپردازند تا واژه‌های دخیل و عامیانه.

دزی در کتاب «فرهنگ اسامی لباس‌های عرب» نیز گاهی در فهم جملات عربی دچار لغزش‌های شگفت شده است، و مثلاً در معنای عبارت «یا أمیرُ مالك ما تحدّثنا ما هوَ ذلك؟» می‌نویسد: «ای امیر مالک، برای ما نمی‌گویی این داستان چگونه بوده است؟»![3]

که پرواضح است «مالک» نام امیر نبوده و عبارت مذکور باید چنین ترجمه شود:

«ای امیر، چیست ترا که بما نمی‌گویی (یا: چرا به ما نمی‌گویی که) آن داستان چگونه است؟»

توضیحاتی که دزی دربارۀ «مصطلحات شرعی» آورده نیز گاهی درست نیست، مثلاً در کتاب «فرهنگ اسامی لباس‌های عرب» به مناسبت ذکر واژۀ «مستحب» می‌نویسد:

«کلمۀ مستحب در برابر مستحق می‌آید و به معنای رفتاری است که رسم عمومی شده و مورد قبول مردم است بی‌آنکه هیچ نوع قانونی آن را مقرّر داشته باشد»![4].

و ما می‌دانیم که واژۀ «مستحب» یک اصطلاح شرعی شمرده می‌شود و تابع قرارداد شرع است، و دزی ظاهراً این واژه را به جای «مستحسن» گرفته است.

و نیز در همان کتاب، عبارت «جماعةٌ كثرةٌ منَ العدولِ والمتحاكمین» را به صورت «جمعی کثیر از اعضاء»[5] ترجمه کرده است، ولی از آنجا که عبارت مذکور، منظرۀ دادرسی در محکمۀ شرعی را مجسّم می‌کند صحیح‌تر آن است که ترجمه شود: «گروهی بسیار از گواهان عادل و کسانی که حکم را به دادرس ارجاع کرده بودند».

این قبیل خطاها نشان می‌دهد که حتی خاورشناسان بزرگ نیز با دقایق و نکات متون اسلامی آشنایی کامل ندارند و سزاوار نیست که مسلمانان در شناخت اسلام بدیشان اعتماد ورزند و از آنان تقلید کنند.

[1]– به مقدمه: تكملة المعاجم العربیة، ج 1، ص 5، چاپ عراق بنگرید.

[2]– تكملة المعاجم العربیة، ج 1، ص 206 مقایسه شود با اصل فرانسوی آن که در تفسیر «أنّي وكیفَ» می‌نویسد:  dites seulement ce qu’il faut faire (Tomepremier, p. 42)

[3]– نگاه کنید به: فرهنگ البسه مسلمانان، اثر دزی، ترجمه دکتر حسینعلی هروی، ص 27، چاپ دانشگاه تهران.

[4]– فرهنگ البسه مسلمانان، ص 165.

[5]– فرهنگ البسه مسلمانان، ص 18.

=================================

نقد آثار خاورشناسان

نوشته:  مصطفی حسینی طباطبایی

منبع: islahnet.com

 

 

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی