خانه / مطالب ویژه / سیاه دانه در احادیث و خواص آن در طب سنتی

سیاه دانه در احادیث و خواص آن در طب سنتی

سیاه دانه چیست؟

سیاه دانه که نام علمی اش (Nigella sativa) است، گیاهی است پوشیده از کرک های ظریف که گل های بسیار زیبایی به رنگ سفید مایل به سبز یا آبی، با غلاف خارجی بذر قابل تشخیص دارد،وبه خانواده آلالگان یا چلیپاییان ( Ranunculacea ) تعلق دارد. گل هایش در انتهای ساقه قرار دارند، و دانه های خمیده سه لبه در غلافی که آنها را احاطه کرده است قرار دارند، دانه ها سیاه رنگ و معطر می باشد.
سیاه دانه در شرایط اقلیمی گرم و خشک خوب رشد می کند، حوزه ی دریای مدیترانه محل اصلی این گونه گیاهان بوده که پس از گسترش مصارف آن در پزشکی، کشت آن در غرب آسیا و جنوب اروپا و جنوب کشورهای حوزه ی بالکان نیز گسترش یافت، و همچنین در کشورهای ایران، هند، پاکستان، مصر، عراق و ترکیه نیز کاشت می شود، و بطور خود رو نیز در بعضی مناطق می روید.

نام های سیاه دانه:

سیاه دانه با نامهای مختلفی نامیده و خوانده می شود، در زبان عربی به آن: «حبة البرکة» «حبة السوداء» « شونیز» و «الکمون الأسود» می گویند.
در زبان اردو: «کلونجی» و در زبان فارسی به آن: «سیاه دانه» « دانه مبارک» «شنیز» و «شونیز» گفته می شود.
در فرهنگ فارسی «معین» (ص 568) در باره ی سیاه دانه چنین نوشته است:
«سیاه دانه، گیاهی است از تیره های آلالگان جزء دسته ی خربقیها که پوشیده از کرکهای ظریف است، و برخی از گونه های آن ممکن است فاقد کرک باشد، این گیاه به طور خود رو در اکثر نقاط و از جمله ایران می روید، برگ هایش دارای تقسیمات باریک و گل هایش منفرد، و دانه اش تیره رنگ و سه گوشه، و دارای بویی مخصوص است، ارتفاع آن تا 40 سانتیمتر می رسد، و گل هایش آبی رنگند، سیاه دانه را نانوایان برای خوشمزگی نان در موقع پختن روی آن می ریزند .

سیاه دانه داروی شفا بخش اثر دکتر حسین تاجی گله داری صص 6 – 7 ؛ نسخه الکترونیکی آن از سایت عقیده

تخریج احادیث

تمام احادیثی که در اینجا نقل می شوند در خصوص فواید سیاه دانه همگی صحیح هستند و از حیث اسناد و متن ایرادی بر آنها وارد نیست که البته برخی طرق از این دسته احادیث بعضا در آنها ضعف بوده که از ذکر آنها خود داری شده است و تنها به احادیث صحیح پسنده کردیم.

ابوهریره رضی الله عنه
أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ أَخْبَرَهُمَا أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: إِنَّ فِى الْحَبَّةِ السَّوْدَاءِ شِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلاَّ السَّامَ. وَالسَّامُ الْمَوْتُ. وَالْحَبَّةُ السَّوْدَاءُ الشُّونِيزُ.(حدیث صحیح)

ابوسلمه بن عبدالرحمن و سعید بن مسیب روایت شده است که ابوهریره رضی الله عنه آن دو را خبردار کرده است که او از رسول الله صلی الله علیه و سلم شنیده است که می فرماید:همانا در سیاه دانه شفای هر دردی است به غیر از سام. و سام همان مرگ، و سیاه دانه، شونیز است.
صحيح البخاري 5 / 2154ح 5364؛ الناشر: دار ابن كثير، اليمامة – بيروت الطبعة
صحيح المسلم 4 / 1735ح2215؛ الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت
سنن الترمذي 4 / 385 ح 2041؛الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت
سنن النسائي الكبرى 4 / 373 ح 7578؛الناشر: دار الكتب العلمية – بيروت الطبعة
سنن ابن ماجه 2 / 1141 ح 3447؛الناشر: دار الفكر – بيروت

عبدالله بن عمر رضی الله عنهما
سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ الْحَبَّةِ السَّوْدَاءِ فَإِنَّ فِيهَا شِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلاَّ السَّامَ ( إسناده حسن لغیره )

سالم بن عبدالله از پدرش عبدالله بن عمر رضی الله عنهما راویت کرده که رسول الله صلی الله علیه و سلم فرمود:این سیاه دانه را لازم بگیرید؛ زیرا که شفای هر بیماری بجز سام (مرگ) در آن نهفته است.
سنن ابن ماجه 2 / 1141 ح 3448؛الناشر: دار الفكر – بيروت

ابو بُریده رضی الله عنه
أَبِى بُرَيْدَةَ يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِىَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ الْحَبَّةِ السَّوْدَاءِ وَهِىَ الشُّونِيزُ – فَإِنَّ فِيهَا شِفَاءً(إسناده جید)

ابوبریده رضی الله عنه می گوید: شنیدم پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمود: این سیاه دانه را لازم بگیرید – و آن شونیز است – زیرا در آن شفا می باشد.
مسند أحمد بن حنبل 5 / 354 ح 23049 ؛الناشر: مؤسسة قرطبة – القاهرة

ام المؤمنین سیدتنا عائشه رضی الله عنها
عَنْ خَالِدِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ خَرَجْنَا وَمَعَنَا غَالِبُ بْنُ أَبْجَرَ فَمَرِضَ فِى الطَّرِيقِ، فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَهْوَ مَرِيضٌ، فَعَادَهُ ابْنُ أَبِى عَتِيقٍ فَقَالَ لَنَا عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ الْحُبَيْبَةِ السَّوْدَاءِ، فَخُذُوا مِنْهَا خَمْسًا أَوْ سَبْعًا فَاسْحَقُوهَا، ثُمَّ اقْطُرُوهَا فِى أَنْفِهِ بِقَطَرَاتِ زَيْتٍ فِى هَذَا الْجَانِبِ وَفِى هَذَا الْجَانِبِ، فَإِنَّ عَائِشَةَ حَدَّثَتْنِى أَنَّهَا سَمِعَتِ النَّبِىَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ:إِنَّ هَذِهِ الْحَبَّةَ السَّوْدَاءَ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلاَّ مِنَ السَّامِ.قُلْتُ وَمَا السَّامُ قَالَ الْمَوْتُ.(حدیث صحیح)

از خالد بن سعد روایت شده که می گوید: در مسافرت بودیم، و غالب بن ابجر همراه ما بود که در مسیر راه بیمار شد، و هنگامی که به مدینه رسیدیم هنوز بیمار بود، پس [ابوبکر ] بن ابی عتیق (برادر زاده سیدتنا عایشه) به عیادتش آمد، آنگاه به ما گفت: این سیاه دانه را، پنج یا هفت دانه بردارید، خوب بکوبید، آنگاه با روغن زیتون مخلط کنید، سپس یک قطره در سوراخ بینی سمت راست، و یک قطره در سمت چپش بچکانید؛ زیرا عایشه رضی الله عنها برایم بیان نمود که از پیامبر صلی الله علیه و سلم شنید،که فرمودند: این سیاه دانه علاج هر بیماری است، بجز سام .پرسیدم: سام چیست؟ فرمود: مرگ.
صحيح البخاري 5 / 2153 ح 5363؛ الناشر: دار ابن كثير، اليمامة – بيروت الطبعة
سنن ابن ماجه 2 / 1141 ح 3449؛الناشر: دار الفكر – بيروت

اسامه بن شریک رضی الله عنه
عَنْ أُسَامَةَ بن شَرِيكٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: فِي الْحَبَّةِ السَّوْدَاءِ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلا السَّامَ.(إسناده صحیح)

از اسامه بن شریک رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمود: در سیاه دانه شفای هر دردی است بجز مرگ.
المعجم الكبير 1 / 187 ح 491؛الناشر: مكتبة العلوم والحكم – الموصل الطبعة الثانية، 1404 – 1983م

حافظ هیثمی در بیان حکم سند این حدیث می گوید:
رواه الطبراني في الأوسط ورجاله ثقات

طبرانی در اوسط آن را روایت کرده و رجال آن از ثقات و معتمدان هستند.
مجمع الزوائد 5 / 107 ح 8297؛الناشر:دار الفكر، بيروت، طبعة 1412 هـ

توجه: حدیث اسامه بن شریک رضی الله عنه را امام طبرانی در “معجم الکبیر” آورده نه در “معجم الاوسط” و سهو قلم ازحافظ هیثمی بوده است ظاهرا – والله اعلم – و رجال اسناد از ثقات و معتمدان، و حدیث صحیح است.

امام نووی رحمه الله تعالی در بیان معنی حبة السواد می گوید:
(والحبة السوداء الشونيز ) هذا هو الصواب المشهور الذى ذكره الجمهور

و سیاه دانه همان شونیز است ؛ این صحیح و مشهور است که جمهور [ اهل علم] آن را گفتند.
شرح النووي على صحيح مسلم 14 / 201؛ الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت الطبعة الثانية، 1392هـ

حافظ ابن حجر رحمه الله تعالی در معنی “حبة السوداء” می نویسد:
وتفسير الحبة السوداء بالشونيز لشهره الشونيز عندهم إذ ذاك وأما الآن فالأمر بالعكس والحبة السوداء أشهر عند أهل هذا العصر من الشونيز بكثير وتفسيرها بالشونيز هو الأكثر الأشهر وهي الكمون الأسود … وقال القرطبي تفسيرها بالشونيز أولى من وجهين أحدهما أنه قول الأكثر والثاني كثرة منافعها بخلاف الخردل والبطم

و تفسیر سیاه دانه به شونیز به خاطر شهرت شونیز بوده نزد آنها (عصر صحابه)، اما اکنون این معنی بالعکس است و سیاه دانه در این عصر بیشتر مشهورتر است به شونیز و تفسیر آن به شونیز بیشتر مشهورتر است و آن زیره ی سیاه است. قرطبی گفته است: تفسیر ان به شونیز سزاوارتراست از دو حالت ؛ یکی از از آن دو اینکه این سخن اکثر [اهل علم] است. و دوم اینکه زیادی فواید آن است به خلاف گیاه خردل و سبزدانه
فتح الباري شرح صحيح البخاري 10 / 145؛ الناشر: دار المعرفة – بيروت، 1379هـ

امام محمد بن أبي نصر الأزدي الحميدي رحمه الله تعالی در “تفسیر غریب” می گوید:
الحبة السوداء يُقال هي الشونيز. سیاه دانه، گفته می شود: آن شونیز است.
تفسير غريب ما في الصحيحين ص 266؛ دار النشر: مكتبة السنة – القاهرة – مصر الطبعة: الأولى 1415 – 1995م

امام ابن اثیر رحمه الله تعالی می گوید:
وفيه [ ما من دَاءٍ إلا في الحبَّة السَّوداءِ له شِفاء إلا السَّام ] أرادَ الشُّونِيز

و در این حدیث ” هیچ دردی نیست مگر اینکه در سیاه دانه برای آن علاجی است بجز مرگ” منظور شونیز است.
النهاية في غريب الحديث والأثر 2 / 1029؛ الناشر: المكتبة العلمية – بيروت، 1399- 1979م

حافظ ابن جوزی رحمه الله تعالی می گوید:
وفي الحَبَّةِ السَّوْدَاءِ شِفَاءٌ وهي الشُّونير
و در سیاه دانه شفاست؛ و آن شونیز است.
غريب الحديث لابن الجوزي 1 / 506؛ الناشر:دار الكتب العلمية – بيروت الطبعة الأولى، 1985م

علامه ابن منظور رحمه الله تعالی در تفسیر ماده “شنز” از شونیز می گوید:
( شنز ) الشِّينِيزُ من البِزْر بكسر الشين غير مهموز عن أَبي حنيفة هذه الحَبَّة السوداء قال وهو فارسي الأَصل قال والفُرْس يسمونه الشُّونِيز بضم الشين
شنز: شینیز از بَزر [ بِرز ] به کسره حرف شین بدون همزه، از ابوحنیفه [دینوری کُردی ] نقل است که این سیاه دانه است گفته: و آن اصالتا فارسی است و فارس ها آن را به شونیز اسم می برند به ضمه حرف شین.
لسان العرب 5 / 362؛الناشر: دار صادر – بيروت

به نقل از تالار گفتمان سایت فائزین

درباره ی اصلاح نت

همچنین ببینید

بهترين شيوۀ حفظ قرآن کريم كدام است؟

سپاس خدای را و بعد … پاسخ اين سؤال به نسبت شرايط، توان، وقت، موقعيت …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *