خانه / علوم قرآن و حدیث / قرآن / ضرب المثل ها در آیات قرآن

ضرب المثل ها در آیات قرآن

نوشته: سيوطي رحمه الله

ترجمه: فاطمه شمسی

ماوردی می‌گوید: از ابراهیم بن مضارب بن ابراهیم شنیدم که می گفت: از پدرم شنیدم که می گفت: از حسین بن فضل پرسیدم: تو می توانی ضرب المثل های عربی و غیر عربی را در آیات قرآن پیدا کنی؛ آیا می توانی در کتاب خداوند این ضرب المثل را نیز بیابی: “خیر الامور اوسطها”؟ (بهترین امور، میانه ترین آن هاست)
گفت: بله، در چهار موضع.

۱. در این فرموده خداوند متعال:
ٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَٰلِكَ
نه پیر و نه جوان، بلکه میان سالی بین این دو باشد.(البقره ۶۸)

۲. و در این فرموده خداوند متعال:
وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَٰلِكَ قَوَامًا
و کسانی که چون انفاق کنند، اسراف نمی نمایند و تنگ نمی گیرند، و بین این دو (روش) اعتدال دارند.(الفرقان ۶۷)

۳. و در این فرموده خداوند متعال:
وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ…
و (هرگز) دستت را به گردن خودت نبند، (و ترک انفاق منما) و بیش از حد هم آن را مگشا…(اﻹسراء ۲۹)

۴. و در این فرموده خداوند متعال: 
وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًا
و نمازت را نه زیاد بلند بخوان، و نه آن را خیلی آهسته بخوان، و میان آن دو؛ راهی (معتدل) برگزین .(اﻹسراء ۱۱۰)

گفتم آیا در کتاب خداوند این ضرب المثل را نیز می توانی بیابی: “من جهل شئً عاداه”؟( هر کس درباره چیزی جاهل باشد با آن دشمنی می کند)
گفت: بله در دو موضع:

۱. بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ…
بلکه آنها چیزی را تکذیب کردند که به آن علم و احاطه نداشتند…(یونس۳۹)

۲. …وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَٰذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ.
….وچون بدان هدایت نشدند, خواهند گفت: «این (یک) دروغ قدیم است».(اﻷحقاف ۱۱)

گفتم: آیا در کتاب خداوند می توانی این ضرب المثل را نیز بیابی: “إحذر شر من أحسنت إليه”؟( برحذر باش از شر آنکه به او نیکی نموده ای)
گفت: بله
…وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ…
…تنها به این سبب عیبجوئی می کنند که خدا ورسولش, آنها را از فضل خود بی نیاز کرد..(التوبة۷۴)

گفتم: آیا می توانی در کتاب خداوند این ضرب المثل را هم بیابی: “لیس الخبرُ كَالعيان”؟( شنیدن کی بود مانند دیدن).
گفت: در این فرموده خداوند بلند مرتبه:
….قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ ۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي…
…فرمود :«مگر ایمان نیاورده ای ؟!»گفت:«چرا، ولی ( می خواهم) که قلبم آرام بگیرد»….( البقرة ۲۶۰)

گفتم: این ضرب المثل را هم می توانی بیابی؟ “في الحركاتِ بركات” (در حرکت برکت نهفته است/که معادل مثل فارسی از تو حرکت از خدا برکت است)
گفت: در این فرموده خداوند متعال:
وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً…
و کسی که در را خدا هجرت کند در زمین جاهای امن فراوان و گشایش(در رزق و روزی)می یابد…( النساء ۱۰۰)

گفتم این را هم می توانی بیابی: “کما تدین تدان”؟
(هر گونه رفتار نمایی(چه نیکی كنى و چه بدی نمایی) همان گونه هم با تو رفتار می شود.)
گفت: در این فرموده خداوند متعال:
ۗ…مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ…
… هر کس کار بدی انجام دهد، به کیفر آن خواهد رسید…(النساء ۱۲۳)

گفتم این ضرب المثل را نیز می توانی بیابی: “حین تقلی تدری”؟ (وقتی در حال پخته شدنی، آن وقت می فهمی!)گفت:
… وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا
… و چون عذاب (الهی) را ببینند؛ به زودی خواهند دانست چه کسی گمراه تر (بوده) است.( الفرقان۴۲)

گفتم آیا این گفته را نیز می توانی بیابی: ” لا یلدغ المومن من جحر مرَّتَین”؟ (انسان مومن از یک سوراخ دو بار گزیده نمی شود).گفت:
قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَىٰ أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ…
(یعقوب) گفت :«آیا شما را بر او امین دانم ، همانگونه که پیش از این نسبت به برادرش (یوسف) امین داشتم….(يوسف ۶۴)

گفتم این را هم می توانی بیابی: “من أعان ظالماً سلط علیه” (هر کس ظالمی را یاری دهد آن ظالم بر او مسلط می شود). گفت:
كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلَىٰ عَذَابِ السَّعِير
(در قضای الهی) بر او (= شیطان) نوشته شده که هر کس با او دوستی کند، مسلماً او گمراهش می کند، و او را به عذاب (آتش) سوزان (جهنم) می کشاند.( الحج ۴)

گفتم این ضرب المثل را هم می توانی بیابی: “لا تلد الحیّة الّا حيّة”؟ (مار، به جز مار، چیز دیگری نمی زاید) گفت:
وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا
و جز (نسلی) بدکار و کافر به وجود نمی‌آورند.(نوح ۲۷)

گفتم‌ آیا (این ضرب المثل را نیز) می توانی در قرآن بیابی:”للحیطان آذان”؟ (دیوارها گوش دارند) گفت: وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ…
ودر میان شما افرادی (ضعیف الایمان و جاسوس) هستند که به نفعشان خبرچینی می کنند ..(التوبة۴۷)

گفتم: آیا در قرآن(این ضرب المثل را هم) می توانی بیابی: “الجاهل مرزوق والعالم محروم”؟(نادان روزی داده می شود و دانشمند محروم می ماند) گفت:
مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَٰنُ مَدّا…
کسی که در گمراهی است، پس (خداوند) رحمان (از روی استدراج) او را به فزونی مهلت دهد…(مريم ۷۵)

گفتم آیا در قرآن می توانی این را هم بیابی: “الحلال لا یأتیک إلا قوتاً، والحرام لا یأتیک إلا جزافاً”؟ (حلال، تنها بمقدار قوتی در مقابلت نمایان می گردد؛ اما حرام، گزاف و بسیار، روبه رویت پیدا می شود) گفت:
إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ ۙ لَا تَأْتِيهِمْ
چون ماهیان آنها در (روز) شنبه شان (که روز تعطیل وعبادت, بود روی آب) آشکار می شدند, وروزی که (تعظیم) شنبه نمی کردند, به (سراغ) آنها نمی آمدند( اﻷعراف ۱۶۳)

برگرفته از کتاب: الاتقان في علوم القرآن

درباره ی اصلاح نت

همچنین ببینید

تاریخ جمع آوری قرآن

جمع قرآن در عهد نبوی پيامبر صلي الله عليه و سلم و يارانش در حفظ …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *