مقالات

قوت‌های فطری انسان

از تقسیم اخلاق به سوی فطری و کسبی دانسته شد که بعضی قوت‌های محرک و حساس را خداوند در نهاد انسان‌ها گذاشته است که عبارت از قوت‌های: غضبی، عقلی، شهوانی است و هریکی ازاین قوتها دارای مراتب سه گانه‌ای ذیل است:

1- قوۀ غضبی:

أ- اگر قوۀ غضبی در مرتبۀ افراط رسید تهور است:

یعنی بی‌باکی وبی پروایی گفته می‌شود که مذموم است.

ب- اگر قوۀ غضبی در مرتبۀ تفریط رسید جبن است:

یعنی بزدلی گفته می‌شود که غیر محمود است.

ج- اگرقوه غضبی درمرتبه متوسط قرارگرفت شجاعت است:

شجاعت: نزد همۀ عقلای بشر محمود و مرغوب است.

2- قوۀ عقلی:

أ- اگر قوۀ عقلی درمرتبۀ افراط رسید جربزه: یعنی زیرکی ولیاقت است، که وجودش نادراست.

ب- اگرقوۀ عقلی درمرتبۀ تفریط رسید بلادت: یعنی کند فهمی و کودنی است.

ج- اگر قوۀ عقلی در مرتبۀ متوسط قرار گرفت حکمت (دانش) است. مدارج السالکین ازابن قیم.

خلاصه: پس حد متوسط این قوای سه گانه راعدالت گویند.

عدالت آن گوهر نا یاب است که قیام و بقای آسمان وزمین مربوط به عدالت است. تأمین شرافت وکرامت انسان مربوط به عدالت است. بناءً از بحث فوق دانسته می‌شود که:

توسط ومیانه روی درهرچیز مایۀ عزت و شرف دنیا، وباعث نجات و کامیابی آخرت است. و به همین خاطر قرآن کریم و احادیث نبوی درتمام بخش‌های زندگی به توسط ومیانه روی مسلمانان را دستور می‌دهد. چنانجه می‌فرماید: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ) [البقرة: 143].

وبی گمان شما را امت میانه پیدا کرده ایم تا گواهان برمردم باشید. و یا گفته می‌شود (خیرُ الأمور أوسطها) میانه روی بهترین کارها است.

3- قوۀ شهوانی:

أ- اگر قوۀ شهوانی در مرتبۀ افراط رسید فجور است:

یعنی فجور(گناه) نزد همۀ عقلای بشر قبیح است.

ب- اگرقوۀ شهوانی درمرتبۀ تفریط رسید جمود است:

یعنی یخبستن، خشکی، جمود وخمود، غیرمحمود است.

ج- اگر قوۀ شهوانی درمرتبۀ متوسط قرارگرفت عفت است: عفت وپاک دامنی نزد همۀ عقلاء بشرمحمود ومرغوب است.

حکماء می‌گویند: نفس مشتمل برسه قوه است:

  • قوۀ اول در مغزاست، که منشاء حکمت است.
  • قوۀ دوم در قلب است، که منشاء غضب است.
  • قوۀ سوم در کبد است، که منشاء شهوت است.

علاج شهوت

ضرورت‌های طبیعی انسان انواع مختلف دارد:

  • نوع اول: محدود ووسطی است. مثل: خوردن، خوابیدن، دراین نوع حاجت‌ها بمجردیکه ضرورت رفع گردید،رغبت انسانی هم از بین می‌رود، ممکن به تنفر وانزجار مبدل گردد.

مثل: خوردن و نوشیدن.

  • نوع دوم: عمیق و دریا صفت وهیجانی است.

مثل: پول پرستی وثروت اندوزی قدرت خواهی.

  • نوع سوم: غریزۀ جنسی (شهوت) از نظر حرارت از نوع اول است که انسان سیر می‌شود. ولی از نظر تمایل روحی جنس مرد و زن به یک دیگر چنین نیست، بلکه لا یشبع و دریا صفت است.

 

 شهوت دو جنبه دارد:

1- جنبۀ جسمی. 2- جنبۀ روحی. پس جنبۀ جسمی شهوت محدود است.اما جنبۀ روحی شهوت غیرمحدود است، مثل هوشیاری. پس مهار نمودن همۀ غرایز انسان و جلوگیری از افراط و تفریط در قوای سه گانۀ فوق را شریعت اسلامی برای مسلمانان آموخته که انشاء الله هر یک را درجایش بحث خواهیم نمود.

اما علاج شهوت را دین مبین اسلام در دو مورد خلاصه نموده است:

  • علاج اول: درازدواج شرعی است، که قرآن کریم راجع به صفات مرد و زن مسلمان می‌فرماید: (وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ (4) وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ (5) إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (6) فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ (7)) [المؤمنون: 4- 7].

خداوند راجع به اوصاف مؤمنان رستگار می‌فرماید:

(کسانی‌اند که عورت خود را حفظ می‌کنند. مگر از همسران یا کنیزان خود، که دراین صورت جای ملامت بر ایشان نیست. اشخاصی که غیر از این (دو راه زَنا شویی) را دنبال کنند، متجاوز (از حدود مشروع) به شمارمــی آیند (وزنا کار می‌باشند).

  • علاج دوم: درروزه گرفتن است. چنانچه پیامبرﷺ می‌فرماید: (فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَالصَّوْمُ لَهُ وِجَاءٌ)[متفقٌ علیه، مشکاة، کتاب النکاح].

یعنی: آن که طاقت ازدواج شرعی را ندارد روزه گرفتن علاج وی است.

امید است استاد محترم موضوع زنا را با اضرارش به زبان محصلین تشریح و توضیح دهند.

 

ضعف اخلاق دال بر ضعف ایمان

ایمان عبارت از قوه زنده وفعّالی در باطن انسان است که انسان را از انحراف و سقوط در دام رذائل و پستی‌ها نگه می‌دارد و از نزدیک شدن به منکرات و ارتکاب معاصی باز می‌دارد و انسان را به سوی اعمال خیر وکردار نیک سوق می‌دهد، بنابر همین تأثیر فعال و نقش محوری ایمان در اعمال انسان است که خداوند ﷻ هر زمانی که مسلمان را به عملی امر و یا از کرداری منع می‌کند آن را از مقتضیات ایمان قرار داده وهمین نیروی محرک و مستقردر قلب مومن را مورد خطاب قرار داده ومی فرماید: (يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً) [البقرة:208] «ای آنانیکه ایمان آورده اید، دراسلام به طورکامل داخل شوید» و یا می‌فرماید: (ای کسانیکه ایمان آورده اید از خدا بترسید) و یا در سورۀ نساء می‌فرماید:

(ای کسانیکه ایمان آورده اید! به میراث گرفتن زنها برای شما حلال نیست) و یا درسورۀ مائده می‌فرماید:

(ای کسانیکه ایمان آورده اید به پیمان و قرار داد‌های خود وفا کنید) به همین سبب صرف در سورۀ مائده که یک سورۀ مدنی است سیزده بار قرآن کریم به «یا أیها الذین آمنوا» بر اهل ایمان خطاب می‌کند. سوال: در تمام قرآن چقدراست؟

همچنان پیامبر ﷺ در آحادیث متعدد و با صراحت بیان می‌نماید که ایمان قوی و مستحکم مُوجد و مُولد اخلاق حسنه می‌باشد و سقوط وانحراف اخلاقی از آثار ضعف ایمان به حساب می‌آید طوریکه در مورد انسان بد اخلاق و کجروی که بدون هیچ گونه احساس شرم و حیا مرتکب گناه شده و به رذایل اخلاقی دست میزند، می‌فرماید: (ألْحَيَاءَ وَالْإِيمَانَ قُرِنَاءُ جَمِيعًا فَإِذَا رُفِعَ أَحَدُهُمَا رُفِعَ الْآخَرُ). رواه الحاکم فی المستدرک.

یعنی: حیاء و ایمان بهم پیوسته و قرین‌اند، وقتی یکی ازآن دو بردا شته شد دور گردید، دیگری آن نیزبرداشته می‌شود.

راجع به حفظ زبان می‌فرماید: (مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخر، فَلْيَقُلْ خَيْراً أوْ لِيَصْمُت). (صحیح البخاری).

یعنی: کسی که ایمان به خدا و روز آخرت دارد پس باید سخن نیک بگوید و یا خاموش باشد.

نسبت تأکید برایمان قوی و دخالت عمیق ایمان بر اخلاق درست، مشاهده می‌نمایم که با استناد به مقتضیات ایمان و اعتماد برصدق و کمال آن، رسول الله ﷺ فضایل و ارزش‌های اخلاقی را در اعماق نفوس امت خود غرس نموده و آن را پرورش می‌دهد تا بالآخره ثمرۀ طیب و میوۀ پاکیزۀ خود را آن درخت اخلاق تحویل انسانیت دهد.

با تأسف بگویم هستند کسانی که خود را نسبت به دین حنیف می‌نمایند، ولی تعلیمات اخلاقی، وعبادات فرضی اسلام را که اساس اخلاق و رهبری کننده به سوی خوبی‌ها است یا کاملاً ترک می‌کنند ویا در نهایت تساهل وبی توجهی وبه غیر تقوا و طهارت انجام می‌دهند.

اما در اجتماع مسلمان‌ها چنان خود را به نمایش می‌گذارند که گویا با تمام حرص و تلاش در پی اجرای احکام دینی می‌باشند و از هیچ نوع تظاهرهم در این مسیر دریغ نمی‌ورزند، ولی درعین زمان گفتاروکردار شان از اخلاق اسلامی وکرامت انسانی فرسخ‌ها فاصله دارد.

پس این گونه افراد باید بدانند که خداوند ﷻ از شه رگ انسان قریب و به همۀ اسرارنهان و اشکارانسان علم دارد.

وباید بدانند که چنین عبادت ظاهری و بیروح و جان در اسلام هیچ ارزشی نداشته وخداوند جهان آفرین چنین اعمال بیروح و منافق مآبانه را اصلا ً قبول نمی‌کند، بلکه چنین اشخاص را مورد تهد ید و وعید قرار داده می‌فرماید: (فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ (4) الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ (5) الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ (6) وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ (7)) [الماعون: 4- 7]

یعنی: وا ویلا به حال نماز گزاران! همان کسانی که نماز خود را بدست فراموشی می‌سپارند. همان کسانی که ریا و خود نمایی می‌کنند. واز دادن کمک نا چیزخود داری می‌کنند و دریغ می‌ورزند.

این گونه افراد باید بدانند که صدور حکم بر فضیلت و بزرگواری انسان، مهر تائید بر سیرت و سلوک انسان به میزانی بر می‌گردد که هیچگاهی به خطا نمی‌رود و آن میزان عبارت از ایمان صادق و اخلاق نیکو می‌باشد.

 

===================================

اخلاق اسلامی و آداب اجتماعی

نعمت الله «وثیق»

منبع: islahnet.com

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی