سیره

مصادر سيرت نبوي

مصادر اصلي و مورد اعتماد براي سيرت نبوي چهار مصدراند به شرح زير:

1- قرآن کريم:

اساسي‌ترين مصدري که خطوط اصلي سيرت پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم را براي ما رسم مي‌نمايد، قرآن کريم است؛ قرآن هنگامي ‌که مي‌خواهد کيفيت رشد وي را به تصوير کشد مي‌فرمايد:

 {أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى، وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى} [الضحى:6-7]

(آيا خدا تو را يتيم نيافت و پناهت داد؟ و تو را سرگشته و حيران نيافت و رهنمودت كرد؟).

و در جايي ديگر در مورد اخلاق بزرگوارانه و عالي وي مي‌گويد:

{وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ} [القلم:4]

(تو داراي خوي سترگ [صفات پسنديده و افعال حميده] هستي).

همچنان قرآن در مورد آزار و اذيت‌ها و مشقت‌هايي که پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم در راه دعوت متحمل شده سخن مي‌گويد، و براي ما بيان مي‌دارد که مشرکان با توصيف وي به نام‌هاي جادوگر و ديوانه مي‌خواستند مردم را از دين خدا باز دارند؛ قرآن هجرت پيامبر و مهم‌ترين جنگ‌هايي که بعد از هجرت داشته همچون جنگ بدر، احد، احزاب، صلح حديبيه، فتح مکه و غزوة حنين را بيان مي‌دارد؛ و از بعضي معجزات وي همچون اسراء و معراج سخن مي‌گويد؛ و مجموعاً در مورد بسياري از اتفاقات زندگي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم صحبت مي‌نمايد، و از آنجا که قرآن بااعتمادترين کتاب روي زمين است، و از ويژگي‌هاي ثبوت متواتر اين است که  فکر انسان عاقل هرگز نمي‌تواند در مورد مطالب و صحت تاريخي آن مشکوک گردد؛ به همين دليل وقايع سيرت با قرآن مقايسه مي‌شود و مطلقاً اين کتاب به عنوان صحيح‌ترين مصدر سيرت به‌شمار مي‌رود.

اما آن چه بايد در نظر داشت اين است که قرآن وارد تفصيلات وقايع زندگي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم نمي‌شود، بلکه به شکل خلاصه به آنها اشاره مي‌نمايد، مثلاً هنگامي که از جنگي صحبت مي‌کند به دلايل و اسباب آن نمي‌پردازد، از تعداد مسلمانان و مشرکان چيزي بيان نمي‌دارد و عدد کشته‌ها و اسيران مشرکين را ياد‌آوري نمي‌کند، بلکه از درس‌ها، پندها و اندرزهايي سخن مي‌گويد که در جنگ نهفته بوده است؛ و به طور کل شيوة قرآن در بيان تمام داستان‌هاي پيامبران سابق و امت‌هاي گذشته همين است؛ از اين رو نمي‌توانيم در بارة سيرت نبوي به نصوص قرآن اکتفا کرده و زندگي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم را به شکل کامل از آن استخراج نماييم.

2- سنت صحيح پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم:

سنت صحيح نبوي که در کتاب‌هاي امامان حديث گردآمده و همة عالم اسلامي به درستي و اعتماد به آنها اعتراف دارند عبادت‌اند از:

کتاب‌هاي شش‌گانه: بخاري، مسلم، ابوداود، نسائي، ترمذي و ابن ماجه. علاوه بر آنها مي‌توان از مؤطا امام مالک و مسند امام احمد نام گرفت؛ اين کتاب‌ها مخصوصاً بخاري و مسلم در رأس همة کتاب‌ها از لحاظ صحت و اعتماد و تحقيق قرار دارند، اما کتاب‌هاي ديگر شامل احاديث صحيح و حسن و گاهي هم ضعيف مي‌شوند.

از کتاب‌هايي که بخش اعظم زندگي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم، حادثه‌هاي زندگي وي، جنگ‌ها، و کارهايش را در بر دارد، مي‌توانيم به برداشت همه‌جانبه‌اي – هر چند بعضي اوقات ناکامل- از سيرت رسول الله صلي‌الله‌عليه‌وسلم دست يابيم که به حد بسيار زيادي مي‌توان به آن اعتماد نمود چرا که همه با سند متصل به صحابه رضي‌الله‌عنهم روايت شده‌ است و ايشان کساني بوده‌اند که با پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم زيسته‌اند و هميشه همراهش بوده‌اند، خداوند دينش را به وسيلة ايشان کامياب نمود و پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم آنها را تحت نظر خويش پرورش داده بود، به همين دليل کامل‌ترين نسل تاريخ در استقامت، اخلاق، قوت ايمان، راستي سخن، و بلندي روح و کمال عقل بودند؛ بناءً لازم است تمام آن چه که ايشان از رسول الله صلي‌الله‌عليه‌وسلم براي ما روايت نموده‌اند و با سند صحيح متصل به ما رسيده است را همچون حقيقتي تاريخي بدون شک و گمان قبول نماييم.

مستشرقان مغرض و دنباله‌روان ايشان از مسلمانان سست ايمان، که فريب زرق‌وبرق‌هاي غرب و دانشمندان آن را خورده‌اند، مي‌کوشند در صحت کتاب‌هاي مورد اعتمادي که نزد ما است شک و شبه ايجاد نمايند تا از اين طريق بتوانند شريعت الهي را نابود سازند، و وقايع سيرت را مشکوک جلوه دهند، اما پروردگاري که عهده‌دار محافظت از دينش گرديده است کساني را مي‌آفريند که تيرهاي باطل‌ فريب‌شان را به سوي گردن‌هاي خودشان باز گردانند؛ من در کتاب ديگرم به نام «سنت و جايگاه آن در قانون‌گذاري اسلامي» به تلاش‌هاي علما در جهت پاکسازي و تصفية سنت نبوي و ايراد شبه‌هاي مستشرقين و پيروان شان و مناقشة آنها به شکل علمي پرداخته‌ام، از خداوند مي‌خواهم که آن را قبول کرده و در روز قيامت در صفحة حسناتم جاي دهد.

3- اشعار عرب‌هاي عصر رسالت:

شکي نيست که يکي از راه‌هاي مقابلة مشرکان با پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم و دعوتش بدگويي وي به زبان شعراي ‌شان بود؛ به‌ناچار مسلمانان نيز  توسط شاعران شان همچون حسان بن ثابت و عبد الله بن رواحه رضي‌الله‌عنهما سخنان آنها را ردّ مي‌نمودند که اين شعرها در کتاب‌هاي ادبي حفظ گشته و براي کتاب‌هاي سيرتي که بعدها نوشته شد يکي از منابع به شمار رفت، به گونه‌اي که اکنون ما مي‌توانيم حقايق زيادي را در مورد جَوي که پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وسلم در آن  مي‌زيسته و دعوت اسلام در آن رشد نموده از اين اشعار استخراج نماييم.

4- کتاب‌هاي سيرت:

اتفاقات سيرت نبوي مجموعه رواياتي است که صحابه رضوان‌الله‌عليهم‌اجمعين به کسان بعد از خود انتقال دادند، که بعضي از اين روايات به دقت کوچک و بزرگ سيرت را پي‌درپي نقل کرده‌اند، بعد از ايشان تابعين اين خبرها را گرفته و در کتاب‌هايي جمع‌آوري نمودند، که در اين ميان نيز بعضي توجه خاص و کاملي به اين مسأله داشتند که مي‌توان ابان بن عثمان بن عفان رضي‌الله‌عنه (32-105 هـ ق)، عروه بن زبير بن عوام (23-93هـ ق)، عبد الله بن ابي بکر انصاري (متوفي135هـ ق)، محمد بن مسلم بن شهاب زهري (50-124هـ ق) -وي کسي بود که به فرمان عمر بن عبد العزيز شروع به جمع‌آوري سنت کرد-، و عاصم بن عمر بن قتاده انصاري (متوفي 129هـ ق) نام برد.

سپس توجه به سيرت به نسل بعدي انتقال يافت، در اين دوره نيز کساني به شکل مستقل به نوشتن سيره پرداختند، که مشهورترين ‌شان عبارت‌اند از محمد بن اسحاق بن يسار (متوفي 152هـ ق) که جمهور علما و محدثان بر مورد اعتماد بودنش اتفاق نظر دارند، به جز آن چه از مالک و هشام بن عروه بن زبير در مورد نقد وي گفته شده است، و نظر بسيار از دانشمندان محقق اين است که سخنان اين دو عالم بزرگ ريشه در ناراحتي‌هاي شخصي داشته که بين اين دو و ابن اسحاق موجود بوده‌است.

ابن اسحاق کتاب «المغازي» خود را بر اساس مجموعه احاديث و رواياتي نوشته بود که خودش در مکه و مدينه استماع نموده بود، اما باکمال تأسف اين کتاب به دست ما نرسيد و از جمله کتاب‌هاي ارزشمندي است که از ذخيرة ميراث فرهنگي ‌ما مفقود شده است، اما مضامين آن از طريق کتاب سيرة ابن هشام که وي از شيخ خود بکايي که او از مشهورترين شاگردان ابن اسحاق بود روايت کرده، به دستمان رسيده است.

سيرة ابن هشام:

نامش ابو محمد عبد الملک بن ايوب حميري است؛ در بصره پرورش يافت و با اختلاف روايت در سال (213 يا 218هـ ق) فوت نمود، ابن هشام کتاب سيره‌اش را به نام «السيرة النبوية» از مجموعه روايات استادش بکايي که وي از ابن اسحاق نقل مي‌کرد، و روايت‌هايي از  استادان ديگرش که ابن اسحاق در سيرت خويش يادي از آنها نموده گرد آورده است؛ وي در مواردي که روايت‌هاي ابن اسحاق با ذوق علمي و توانمندي‌هاي نقدي‌اش همنوا نبوده از نقل آنها صرف نظر کرده است، و توانسته کتابي از جمله کامل‌ترين، صحيح‌ترين و دقيق‌ترين مصادر سنت را تأليف نمايد، و تاجايي مورد قبول مردم قرار گرفت که آن را مستقيماً به نام خودش ياد کردند و به نام سيرة ابن هشام مشهور شد؛ بر اين کتاب دو دانشمند اندلسي به نام‌هاي سهيلي (508-581هـ ق) و خشني (535-604هـ ق) شرح نوشته‌اند.

طبقات ابن سعد:

نامش محمد بن سعد بن منيع زهري بود و در بصره سال (168هـ ق) متولد شد و به سال (230هـ ‌ق) در بغداد فوت نمود؛ وي کاتب محمد بن عمر واقدي مورخ مشهور در مغازي و سيرت بود (130-207هـ ‌ق)، ابن سعد در کتابش به نام «طبقات» بعد از بيان سيرت رسول الله صلي‌الله‌عليه‌وسلم به ذکر اسامي صحابه و تابعين برحسب طبقات، قبيله‌ها، و مکان‌هاي شان پرداخته است؛ کتاب «طبقات» وي از جمله مطمئن‌ترين مصادر سابقه‌دار سيرت و حفظ اسامي صحابه و تابعين شمرده مي‌شود.

تاريخ طبري:

ابو جعفر محمد بن جرير طبري (224-310هـ‌ق) امام، فقيه، محدث و صاحب مذهب در فقه بود اما‌ مذهبش چندان گسترش نيافت؛ کتابش را در تاريخ نوشت و تنها به سيرت رسول الله صلي‌الله‌عليه‌وسلم اکتفا ننمود، و بعد از بيان سيرت به تاريخ دولت‌هاي اسلامي تا نزديک وفات خويش پرداخت.

طبري از جمله علماي ثقه (مورد اعتماد) در رواياتش شمرده مي‌شود، اما مشکل وي اين بود که بسياري از روايت‌هاي ضعيف و دروغ را با اکتفا به ذکر سند و روايت‌ کننده‌هاي‌ شان که عموماً در زمان خود او براي مردم و علما شناخته شده بودند در کتابش نقل مي‌کرد؛ مثلاً روايت‌هايش از «ابي مخنف» با وجودي که او شيعة متعصبي بود، اما طبري از خبرهاي وي به کثرت نقل مي‌کند؛ گويا با ذکر نام وي مشکل ضعيف و دروغ بودن سخنان او را از عهدة خويش برمي‌دارد و به گردن «ابي مخنف» مي‌اندازد.

مراحل پيشرفت تأليف سيرت:

بعد از اين مراحل، تأليف سيرت پيشرفت نمود و بعضي به نوشتن بخش‌هايي از سيرت به شکل اختصاصي پرداختند، از آن جمله: «دلائل النبوة» از اصفهاني، «الشمائل المحمدية» از ترمذي، «زاد المعاد» از ابن قيم جوزي، «الشفاء» از قاضي عياض، «المواهب اللدنية» از قسطلاني که بعدها زرقاني متوفي سال (1122هـ‌ ق) آن را در هشت جلد شرح نمود.

بعد از آن پيوسته علما در مورد زندگي رسول الله صلي‌الله‌عليه‌وسلم به شيوه‌هاي جديد مطابق پسند عصر خويش کتاب‌هايي نوشتند که از مشهورترين کتاب‌هاي نوشته شده در عصرهاي اخير کتاب‌ «نور اليقين في سيرة سيد المرسلين» نوشتة شيخ محمد خضري رحمةالله‌‌عليه مي‌باشد، از اين کتاب بسيار استقبال شد و در اکثر مدارس علوم ديني در اقصي نقاط جهان اسلام تدريس مي‌گردد.

 

===================================================================

زندگي پيامبر اسلام (درس‌هاي و اندرزها)

نويسنده: دکتور مصطفي سباعي

مترجم: مسعوده جامي‌الاحمدي

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی