خانه / مقالات / تزکیه / نقش دعا در زندگي انسان مسلمان

نقش دعا در زندگي انسان مسلمان

تهیه و تنظیم : فرزان خاموشی 

 

دعا در بیش از صد آیه در قرآن به کار رفته است. در این آیات  بیش از ۱۵۰ خواسته مطرح شده است که ۸۲ موضوع را در بر می‎گیرد.

۸۲ مورد از دعاهای قرآنی از زبان پیامبران نقل شده و بقیه مربوط به گروه‎های مختلف مردم، ملائکه و شیاطین می‎باشد.

از نظر زمان وقوع دعا؛ ۳ مورد از دعاهای قرآنی مربوط به عالم قبل از دنیا، ۱۴۳ مورد مربوط به عالم دنیا، یک مورد مربوط به برزخ، ۷۰ مورد مربوط به قیامت و ۵ مورد مربوط به دوزخ می‎باشد.

ماه رمضان هديه‎اي بوده كه خداوند به همه پيروان اديان  ارزاني كرده است و از آنجا كه اين ماه مجال نزديكي به خدا بيشتر و نفس آدمي آماده تر و دل او از همه وقت ديگر با خداوند نزديكتر است و شيطان از همه اوقات ديگر از مؤمنان دورتر است لذا در فضاي روحاني اين ماه آمادگي بيشتري براي پيوند و ارتباط با خداوند وجود دارد. هر چند دعا كردن اختصاص به اين ماه ندارد اما اهميت دعا در اين ماه در آيه ١٨٦ سوره بقره مشخص ميشود چون كه اين آيه بعد از آيات روزه آمده است، و اين بيانگر آن است كه دعا با اين ماه به صورت خاص ارتباط دارد. بارزترين ويژگي يك انسان مسئول و متعهد، اهل دعا بودن است. دعا يكي از ضروري‎ترين توشه‎هاي راه بندگي خداوند است. دعا از مؤثرترين دواها براي دردهاي مختلف روحي و رواني و دشمن بالايا و سلاح اهل ايمان است. دعا فرار از مسئوليت، تن دادن به خواري توجيه گر تنبلي و جايگزين تلاش و كوشش، تفكر، برنامه‎ريزي و نوآوري نيست بلكه دعا رشد دهنده نيروي اراده، مايه تقويت روحيه، پديد آورنده صبحگاه اميد از دل شب‎هاي تار شكسته و دور كننده اضطراب و باز كننده دروازه‎هاي بسته بر روي آدمي است.

آموزش‎هاي ديني به ما مي‎گويد در آن جايي كه ظاهرا تدبير انسان گره گشاست و نيازي به غير نداري هم بايد دعا كني آنچنان كه در حالت سختي دعا مي‎كني. كمترين اثري كه انس با خدا دارد اين است كه ملامت و اندوهي يا پليدي در دل و جان باقي نمي‎گذارد تصور نادرست درباره دعا این است که گمان کنیم روح دعا کردن حاجت خواستن از خداوند است هر چند برخی از دعا‎ها در رفع نیازهای زندگی است اما این ها از قبیل جایزه‎هایی است که در مدرسه به کودکان می‎دهند تا دلشان را بدست آورند. مهمترین حاجت ما خود خداست. همنشینی و گفتگو با خدا بهشت انسان در دنیاست و بهشت آخرت نیز چیزی جز دنباله همین بهشت نخواهد بود.

  • رویگردانی از دعا ناشی از تکبر انسان است، خداوند می‎فرماید:

«وقال ربكم ادعوني استجب لكم ان الذين يستكبرون عن عباد تي سيدخلون جهنم داخرين»    ( غافر \ ۶۰)

ارزش انسان در نزد خداوند به عبادت و دعا و راز و نیاز با اوست قُل ما يعبا بِكُم رَبي لَولا دُعاؤكم: اگر عبادت و دعایتان نباشد، پروردگار من اعتنائی به شما ندارد.

  • دعا و درخواست نکردن از خداوند سبب خشم خدا می‎شود:

در حدیثی از پیامبر روایت شده است که « من لم يسأل الله يغضب عليه» کسی که از الله حاجتش را طلب نکند خدا بر او خشم می‎گیرد.

  • چند دستور برای کسب نتایج مفید از دعا:
  1. به زبان خود و ساده و راحت با خدا سخن بگوئید. لازم نیست حتما از واژه‎های مذهبی استفاده کنید.
  2. همیشه موقع دعا سعی نکنید که چیزی از خدا بخواهید بیشتر سعی کنید ضمن دعا از نعمت‎های او تشکر کنید.
  3. با این نیت دعا کنید که دعاهای صادقانه شما مؤثر است.
  4. هنگام دعا فکر منفی به ذهن خود راه ندهید. این تلقین‎های مثبت است که نتیجه می‎دهد.
  5. همیشه طوری سخن بگویید که گویی آماده برای قبول مشیت الهی هستید. هرچند می‎خواهید از خدا طلب کنید اما همواره راضی به رضای او باشید.
  6. دعا و تمنا به درگاه الهی به خاطر این نیست که خدا فقط مصیبت را بر طرف می‎سازد بلکه زمان بلا فرصت مناسبی است برای پرستش ویژه خداوند.
  7. برای کسانی که به نحوی شما را آزرده‎اند دعا کنید زیرا که رنجش، راه قدرت معنوی را سد می‎کند.
  8. فهرستی از کسانی که مایل به دعا برای آن‎ها هستید تهیه کنید زیرا هر چه بیشتر اطرافیانتان را دعا کنید نتیجه دعا بیشتر به خودتان برمی‎گردد.
  9. در دل خود این اعتقاد و باور را به وجود آورید که غیر از خدا، مؤثر واقعی در رفع نیازها وجود ندارد، چرا که فقط خدا نفع رساننده و دفع کننده ضرر می‎باشد.
  10. اجابت دعا لزوما به این معنا نیست که خداوند مستقیما آن چیزی را که انسان درخواست کرده است به او می‎دهد بلکه اجابت دعا به یکی از سه صورت زیر است:
  • خداوند همان چیزی را که انسان خواسته به او می‎دهد.
  • به اندازه چیزی که خواسته به میزان حسناتش می‎افزاید.
  • به اندازه چیزی که خواسته بلایا و مصیبت‎ها را از او دور می‎کند.
  1. مهمترین آفاتی که مانع از تأثیر دعا می‎شود:
  • عجله و شتاب کردن انسان در اجابت شدن دعا
  • نا امید شدن شخص از دعا کردن
  1. باید درون را از احساسات، کینه، انتقام، نفرت، حسرت و… پاک کرد تا نیایش‎ها و دعاهایتان اجابت شود چون دلی که پر از این موارد است دیگر برای پذیرش و جذب بخشش‎های خداوند جای خالی ندارد.
  • دعاهای قرآن مربوط به یکی از سه حوزه‎ی روابط انسان می‎باشد.
  • رابطه‎ی انسان با خدا

«وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»( بقره/ ۱۲۷)

 (و نيز بياد آوريد) هنگامي كه ابراهيم و اسماعيل پايه‏ هاي خانه (كعبه) را بالا مي‏بردند (و مي‏گفتند) پروردگارا! از ما بپذير تو شنوا و دانائي.

  • رابطه انسان با خود

«وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ» (احقاف ۱۵)

 ما به انسان توصيه كرديم كه به پدر و مادرش نيكي كند، مادرش او را با ناراحتي حمل مي‏كند، و با ناراحتي بر زمين مي‏گذارد، و دوران حمل و از شير باز گرفتنش سي ماه است، تا زماني كه به كمال قدرت و رشد برسد، و به چهل سالگي وارد گردد، مي‏گويد: پروردگارا! مرا توفيق ده تا شكر نعمتي را كه به من و پدر و مادرم دادي بجا آورم، و عمل صالحي انجام دهم كه از آن خشنود باشي، و فرزندان مرا صالح كن، من به سوي تو باز مي‏گردم و توبه مي‏كنم، و من از مسلمينم.

  • رابطه با دیگران

«وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ»   (حشر ۱۰)

و كساني كه بعد از آن‎ها آمدند و مي‏گويند: پروردگارا! ما و برادرانمان را كه در ايمان بر ما پيشي گرفتند بيامرز، و در دلهايمان حسد و كينه‎ اي نسبت به مؤمنان قرار مده، پروردگارا! تو مهربان و رحيمي.

 

  • صفات کسانی که شایستگی فراخواندن داشته باشند،از دیدگاه قرآن به شرح ذیل است:

 

  • توانایی استجابت دعا

«إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ»   ( اعراف ۱۹۴)

 آنهایي را كه غير از خدا مي‏خوانيد (و پرستش مي‏كنيد) بندگاني همچون خود شما هستند، آن‎ها را بخوانيد و اگر راست مي‏گویید بايد به شما پاسخ دهند (و تقاضايتان را بر آورند).

  • توانایی بر دفع بلا و مصیبت و سختی ها

«قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا»    ( اسراء ۵۶)

 بگو كساني را كه غير از خدا (معبود خود) مي‏پنداريد بخوانيد، آن‎ها نمي‏توانند مشكلي را از شما بر طرف سازند و نه تغييري در آن ايجاد كنند.

  • همیشه زنده و آفریننده

«هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» ( غافر ۶۵)

 زنده واقعي او است، معبودي جز او وجود ندارد، پس او را بخوانيد و دين خود را براي او خالص كنيد، ستايش مخصوص ‍ خداوندي است كه پروردگار جهانيان است.

  • توانایی سود و زیان

«وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ» ( یونس ۱۰۶)

 و جز خدا چيزي را كه نه سودي به تو مي‏رساند و نه زياني، مخوان، كه اگر چنين كني از ستمكاران خواهي بود.

  • حاکمیت و قضاوت در دست او باشد

«وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» (قصص ۸۸)

 و معبود ديگري را با خدا مخوان كه هيچ معبودي جز او نيست، همه چيز جز ذات پاك او فاني مي‏شود، حاكميت از آن اوست و همه به سوي او بازمي‎گرديد.

  • تعامل گوناگون انسان ها با خدا در دعا

الف – فقط در هنگام سختی دست به دعا بر می دارند

«وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ» ( زمر ۸ )

 هنگامي كه انسان را زياني رسد پروردگار خود را مي‏خواند، و به سوي او باز مي‏گردد، اما هنگامي كه نعمتي از خود به او عطا كند آنچه را به خاطر آن قبلا خدا را مي‏خواند به فراموشي مي‏سپرد، و براي خداوند شبيه‏هایي قرار مي‏دهد، تا مردم را از راه او منحرف سازد، بگو چند روزي از كفرت بهره گير كه از اصحاب دوزخي!

ب- گروهی که همیشه دست به دعا بر می دارند

«تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ»                                                                                                 ( سجده ۱۶ )

 پهلوهايشان از بسترها در دل شب دور مي‏شود (بپا مي‏خيزند و رو به درگاه خدا مي‏آورند) پروردگار خود را با بيم و اميد مي‏خوانند، و از آنچه به آن‎ها روزي داده‎ايم انفاق مي‏كنند.

ج- گروهی که هیچ گاه دست به دعا برنمی دارند 

«وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ» ( غافر ۶۰ )

 پروردگار شما گفته است مرا بخوانيد تا (دعاي) شما را اجابت كنم، كساني كه از عبادت من تكبر مي‏ورزند به زودي با ذلت وارد دوزخ مي‏شوند.

د- گروهی که تنها  در وقت فراوانی نعمت دعا می کنند اما در هنگام سختی غیر خدا را می‎خوانند

«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ / يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ / يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِير» ( حج ۱۱تا ۱۳)

 بعضي از مردم خدا را تنها با زبان مي‏پرستند (و ايمان قلبيشان بسيار ضعيف است) همين كه دنيا به آنها رو كند و نفع و خيري به آنان رسد حالت اطمينان پيدا مي‏كنند اما اگر مصيبتي به عنوان امتحان به آنها برسد دگرگون مي‏شوند و به كفر رو مي‏آورند! و به اين ترتيب هم دنيا را از دست داده‏ اند و هم آخرت را و اين خسران و زيان آشكاري است! / او جز خدا كسي را مي‏خواند كه نه زياني به او مي‏رساند، و نه سودي، اين گمراهي بسيار عميقي است! / او كسي را مي‏خواند كه زيانش از نفعش نزديكتر است، چه بد مولا و ياوري، و چه بد مونس و معاشري!

 

مردم بصره به ابراهيم بن ادهم گفتند:ما چه گناهی داریم که هر چه پیش خداوند دعا می‎کنیم، مستجاب نمی‎شود در حالی که خداوند فرموده است من را بخوانید تا به شما جواب دهم.

ابراهیم گفت: ای مردم به علت ده چیز قلب شما مرده است، پس چگونه دعایتان قبول شود:

  1. خداوند را می‎شناسید و به او ایمان دارید، اما حق بندگی و عبادت او را رعایت نمی‎نمایید.
  2. قرآن را می‎خوانید ولی به دستورات آن عمل نمی‎کنید.
  3. ادعا می‎کنید که پیامبر را دوست دارید، ولی به سنت او عمل نمی‎کنید.
  4. ادعای دشمنی با شیطان را دارید، اما از او اطاعت می‎کنید.
  5. دوست دارید که به بهشت وارد شوید، اما برای آن عمل خیری انجام نمی‎دهید.
  6. دعا می‎کنید که خداوند شما را از آتش جهنم نجات دهد، ولی با عمل خود، خودتان را در آن می‎اندازید.
  7. می‎گویید که مرگ حق است، اما خود را برای آن آماده نمی‎کنید.
  8. عیب و نقص دیگران را برمی‎شمارید، اما عیب و نقص خود را فراموش می‎کنید.
  9. مرده‎ها را دفن می‎کنید، اما از آن عبرت نمی‎گیرید.
  10. نعمت‎های خداوند را می‎خورید، اما شکر نعمت را به جای نمی‎آورید.
  • شایسته ترین حالات برای اجابت دعا:

در حالت سجده: پیامبر می‎فرماید نزدیک‎ترین حالتی که بنده می‎‎تواند با پروردگارش داشته باشد حالت سجده است پس در آن زیاد دعا کنید.

گرفتاری شدید: خداوند در آیه ۶۲ سوره نمل می‎فرماید:

آیا بت‎ها بهتراند یا کسی که به فریاد درمانده می‎رسد و بلا و گرفتاری را برطرف می‎کند هر گاه او را به کمک طلبد.

در سفر: پیامبر می‎فرماید بدون هیچ تردیدی سه دعا مستجاب است: دعای مظلوم، دعای مسافر و دعای والدین برای فرزند.

 

در بـلا یـاری مخواه از هیـچ کـس

زانـکه نبـود جـز خـدا فریـاد رس

از خدا خواه هر چه خـواهی ای پسر

نیست در دسـت خـلایق خیر و شر

غیر حـق را هـر که خواندی ای پسر

کـیسـت در عـالم از او گـمراه‎تـر

*******

هر کـه منظور خود از غیر خـدا می‎طلبد

او گـدایی است که حاجـت ز گدا می‎طلبد

زهر است عطای خلق هر چند که دوا باشد

حاجت ز که می‎خواهی آنجا که خدا باشد؟

سایت تابش

درباره ی اصلاح نت

همچنین ببینید

درسی برای عبرت و شلاقی محکم بر روی غفلت!!

نویسنده : بدیع الزمان سعید نورسی / مترجم: داریوش موسوی سیلی محکمی بر غافلان و …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *