خانه / فقه و احکام / مطالب مختلف / نماز وتر، کیفیت و تعداد رکعات آن

نماز وتر، کیفیت و تعداد رکعات آن

مقدمه:

یکی از نماز هایی که در نصوص دینی ما بر آن بسیار تاکید شده و در بین نماز ها از اهمیت ویژه ای  برخوردار است، نماز وتر می باشد. چرا که التزام عملی رسول الله صلی الله علیه وسلم و توصیه های موکد ایشان در این زمینه، نشان دهنده جایگاه خاص این نماز می باشد.

در متن پیش رو سعی کرده ایم، آنچه در مورد نماز وتر لازم است، را متناسب با مجالی که در اختیار داریم توضیح دهیم. امید است که مفید واقع گردد.

وتر در لغت:

(وَتْر – وِتْر) در لغت عربی به معنای فرد است و در مقابل زوج قرار می گیرد. فرد که در واقع از معانی اصلی وتر بحساب می آید، اسمی از اسم های الله متعال هم می باشد.( هو اللهُ الفَردُ جلَّ جَلالُهُ)

الوِتر: علاوه بر معانی بالا به معنای الذَحل( کینه) و همچنین روز عرفه آمده است.

اهمیت و فضیلت:

رسول الله صلی الله علیه وسلم  هیچ گاه از نماز وتر غافل نمی شدند، حال چه در سفر بودند و چه مسافر نبودند و حتی در هنگامی که بر شتر یا اسب سوار بودند، هم نماز وتر خود را می خواندند. چنان که در این حدیث روایت است: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُسَبِّحُ عَلَى رَاحِلَتِهِ قِبَلَ أَيِّ وَجْهٍ تَوَجَّهَ، وَيُوتِرُ عَلَيْهَا، غَيْرَ أَنَّهُ لَا يُصَلِّي عَلَيْهَا الْمَكْتُوبَةَ:رسول الله صلی الله علیه وسلم سوار بر حیوان سواری خود نماز (نافله) می خواندند.( و هیچ مشکلی نبود که آن اسب یا شتر اگر) به هر سمت و سویی رو می کرد و می چرخید. و نماز وتر را نیز بر آن می خواندند، ولی نماز فرض را بر آن حیوان نمی خواندند.( روایت ابن حبان و ابی داود)

رسول الله صلي الله عليه وسلم علاوه بر اينكه خود بر این نماز پایبند بودند، به اهل و خانواده خویش هم امر می نمودند که نماز وتر را از دست ندهند. چنان که عایشه رضی الله عنها روایت می کند: كَانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ، فَإِذَا أَوْتَرَ، قَالَ: «قُومِي فَأَوْتِرِي يَا عَائِشَةُ»: رسول الله صلی الله علیه وسلم نماز شب را می خواندند، پس هنگامی که نماز وتر می خواندند، می فرمودند: ای عایشه برخیز و نماز وتر بخوان.(روایت مسلم)

چه فضیلتی بیش تر از این که الله متعال وتر را دوست دارد و رسول الله صلی الله علیه وسلم بر همین مبنا به خواندن این نماز امر می کند. از علی رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: يا أهل القرآن! أوتروا؛ فإن الله وتر يُحِبُ الوتر:ای اهل قرآن وتر کنید. چرا که الله وتر (فرد) است و وتر را دوست دارد.( روایت ترمذی و نسائی، ابن خزیمه این حدیث را صحیح و ترمذی آن را حسن دانسته است).

توجه: جمله ای که از متن عربی حدیث به ( ای اهل قران وتر کنید) ترجمه شده است. می تواند دو مفهوم داشته باشد.

  • نگاه کلی: این دستور نشان دهنده ارزش ویژه فرد بودن، در بسیاری از کارها و طاعات است. برای مثال نماز های فرض پنج گانه در شبانه روز که مجموع آنها هفده رکعت می شود، سه بار شستن اعضا در وضو، هفت بار طواف، هفت بار سعی بین صفا و مروه، هفت بار سنگ زدن در جمرات، و حتی هفت آسمان و هفت روز هفته و از همه مهمتر وجود یک خدا.
  • نگاه جزئی: نماز وتر خواندن .

زمان خواندن نماز وتر:

وقت نماز وتر بعد از نماز عشاء شروع می شود و تا قبل از اذان صبح پایان می یابد. چنان که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرمایند: إِنَّ اللهَ زَادَكُمْ صَلَاةً، وَهِيَ الْوِتْرُ، فَصَلُّوهَا فِيمَا بَيْنَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ إِلَى صَلَاةِ الْفَجْرِ: الله متعال نمازی را برایتان افزود که آن نماز، وتر است، پس آن را بین نماز عشاء و نماز صبح بخوانید. (روایت احمد و طبرانی)

در بین نماز عشاء تا اذان صبح مطابق احادیثی که وجود دارد شخص اختیار دارد در هر زمانی که بخواهد نماز وتر را بجای آورد و اگر نماز وتر را تا سحر به تاخیر اندازد افضل است. از جابر روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: مَنْ خَافَ أَنْ لَا يَقُومَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ فَلْيُوتِرْ أَوَّلَهُ، وَمَنْ طَمِعَ أَنْ يَقُومَ آخِرَهُ فَلْيُوتِرْ آخِرَ اللَّيْلِ، فَإِنَّ صَلَاةَ آخِرِ اللَّيْلِ مَشْهُودَةٌ، وَذَلِكَ أَفْضَلُ: هر کس ترسید که در آخر شب بیدار نشود پس در اول شب وتر بخواند، و هر کس قصد کرد که آخر شب برخیزد، پس وترش را در آخر شب بخواند چرا که نماز آخر شب مشهود ( یعنی ملائکه رحمت در آن وقت حضور می یابند) است و نماز خواندن در این وقت ارزش بیشتری دارد. (روایت مسلم).

تعداد رکعات نماز وتر:

حداقل نماز وتر در مذهب شافعی و حنبلی یک رکعت است و یک رکعت خواندن هیچ کراهیتی ندارد.(یعنی ضرورتا لازم نیست شخص نیت سه یا پنج یا…رکعت وتر کند. همین بس که بعد از ادای سنت های بعد از نماز فرض عشاء، یک رکعت وتر را  در انتها بخواند). ولی گفته می شود اکفتا کردن به یک رکعت خلاف اولی است یعنی بهتر است قبل از نماز وتر، حداقل دو رکعت سنت خوانده شود و حتی برخی از بزرگان مذهب شافعی گفته اند شرط خواندن وتر این است که قبلش سنت نافله ای خوانده شود ولی در مذهب حنفی به طور کلی اکتفا کردن به یک رکعت جایز نمی باشد.

شوافع و حنابله می گویند: حداکثر نماز وتر یازده رکعت است و در قولی از مذهب شافعی سیزده رکعت می باشد و طبق قول رسول الله صلی الله علیه وسلم شخص برای خواندن وتر مختار است به تعداد رکعاتی که در حدیث ذکر شده اکتفا کند. ایشان صلی الله علیه وسلم می فرمایند: الْوَتْرُ حَقٌّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُوتِرَ بِخَمْسٍ فَلْيَفْعَلْ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُوتِرَبِثَلَاثٍ فَلْيَفْعَلْ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُوتِرَ بِوَاحِدَةٍ فَلْيَفْعَلْ:وتر حقی است بر گردن هر مسلمانی که آن را بجا بیاورد، پس هر کس دوست داشت پنج رکعت وتر بخواند،و هر کس دوست داشت سه رکعت وتر بخواند، و هر کس دوست داشت یک رکعت وتربخواند،. (روایت ابو داود نسائی و ابن ماجه)

با توجه به قول شوافع و حنابله نتیجه این می شود که هر چه تعداد رکعات نماز وتر بیشتر باشد، آن نماز وتر کامل تر است. برای مثال پنج رکعت وتر از سه رکعت وتر کامل تر است.  چنان که در روایات صحیح می یابیم رسول الله صلی الله علیه وسلم نماز وتر را یازده و به قولی سیزده رکعت خوانده اند .پس بنا بر این نظریه کامل ترین نماز وتر سیزده رکعت می باشد. ولی مطلبی که باید مورد توجه قرار گیرد این است که پیامبر نماز وتر را به یازده یا سیزده رکعت محدود نکرده اند و این یعنی شخص می تواند حتی بیشتر هم بخواند ولی همیشه اولویت با پیروی از روش رسول الله صلی الله علیه وسلم است.

احناف تنها رکعاتی که برای نماز وتر ذکر کرده اند، سه رکعت است که مثل نماز مغرب خوانده می شود. یعنی با دو تشهد و یک سلام،و برای اثبات نظریه خود به قول عائشه استدلال کرده اند که می فرمایند:كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوتِرُ بِثَلَاثٍ لَا يُسَلِّمُ إِلَّا فِي آخِرِهِنَّ: رسول الله صلی الله علیه وسلم وتر را سه رکعت می خواندند و(مثل نماز مغرب) سلام نمی داندند مگر در کعت سوم. (روایت حاکم در المستدرک)

در مذهب مالکی قول نسبتا متفاوتی وجود دارد که وتر را یک رکعت می داند ولی با این اوصاف که بعد از شَفْع (رکعت های زوج مثل دو، چهار، شش و……) خوانده می شود. وقتی گفته می شود سه رکعت وتر در مذهب مالکی اینگونه تعبیر می شود: دو رکعت سنت به اضافه یک رکعت وتر،(بر خلاف شافعی و حنابله و احناف که سه رکعت را یکجا وتر می دانند). فقط نکته ای که باید مورد توجه قرار گیرد این است که تنها به یک رکعت وتر  اکتفا کردن در این مذهب مکروه است بلکه باید وتر حداقل بعد از خواندن دو رکعت سنت خوانده شود. دلیل مذهب مالکی بر اینکه نماز وتر را یک رکعت می داند نه سه، پنج، هفت و …. این حدیث است که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرمایند: صَلَاةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى، فَإِذَا خَشِيَ أَحَدُكُمُ الصُّبْحَ، صَلَّى رَكْعَةً وَاحِدَةً تُوتِرُ لَهُ مَا قَدْ صَلَّى: نماز های شب دو رکعت دو رکعت هستند. پس هر کس ترسید که وقت صبح فرا برسد، یک رکعت بخواند( تا بوسیله این یک رکعت وتر) آنچه از نماز شب را ( که جمعشان عدد زوج می شود) به وتر تبدیل کند. (روایت مسلم).

سوره هایی که رسول الله صلی الله علیه وسلم در نماز وتر خوانده اند:

اگر کسی به پیروی از پیامبر صلی الله علیه وسلم در نماز وترش این سوره ها که در ادامه ذکر خواهد شد بخواند قطعا، پاداشی از جانب الله متعال کسب خواهد نمود ولی محدودیتی در انتخاب سوره ها برای نماز وتر وجود ندارد . عائشه رضی الله عنها چنین روایت می کند:

كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ فِي الركعة الأولى من الوتر بـ {سبح اسم ربك الأعلى} وفي الثانية بـ {قل يا أيها الكافرون} وفي الثالثة بـ {قل هو الله أحد}  و {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ}  وَ {قُلْ أعوذ برب الناس}: رسول الله صلی الله علیه وسلم در رکعت اول از وتر {سبح اسم ربك الأعلى} و در رکعت دوم{قل يا أيها الكافرون} و در رکعت سوم{قل هو الله أحد} و {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ} وَ {قُلْ أعوذ برب الناس} می خواندند. (روایت حاکم و ابن حبان)

پس طبق این حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم در رکعت اول سوره اعلی و در رکعت دوم سوره کافرون و در کعت سوم سوره های اخلاص، فلق و ناس می خواندند.

و همچنین روایتی از نسائی و احمد وجود دارد که می گوید رسول الله صلی الله علیه وسلم در رکعتی از نماز وتر صد آیه از سوره نساء را قرائت نموده اند.

با توجه به احادیثی که خواندیم و در مجموع آنها، اهمیت ویژه رسول الله صلی الله علیه وسلم را در این موضوع رامشاهده نمودیم. شایسته است، تاکیدات کسی که الله متعال در قرآن از او به عنوان الگوی حسنه یاد کرده است را مد نظر قرار داده و تمام تلاش خود را برای قدم نهادن در جای پای ایشان صرف کنیم. واین نماز مهم و فرصت ارزشمند را از دست ندهیم که اگر قدر این فرصت ها را ندانیم و بهره کافی نبریم در روز قیامت، حسرت زمان از دست رفته را خواهیم خورد. و راه جبرانی وجود نخواهد داشت. پس بیاید در انجام اعمال دینی با یکدیگر مسابقه بدهیم تا در آن دنیا در بهترین جایگاه های بهشت قرار گیریم و از رستگارن باشیم.

یادمان باشد یکی از اعمال ارزنده همین نمازی است که در متن بالا در مورد آن خواندیم.

و من الله التوفیق.

*اختلاف نظر هایی که از مذاهب چهارگانه در متن فوق نگاشته شده  از کتاب (الموسوعة الکویتیة) اقتباس شده است.

 

سایت تابش

درباره ی اصلاح نت

همچنین ببینید

بنام پروردگار کعبه

رحمت الله خردنيا سپاس وستايش ومنت بر ميزبان حج که اولين خانه زمين را بنا …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *