فکر و دعوت

نگاهی به پدیدة تکفیر در جوامع اسلامی

ضیاءاحمد فاضلی

مقدمه: بی‌تردید، شیوع فتنة تکفیر میان مسلمان‌ها، ملت های اسلامی را به بحران تفرقه و جاری ساختن جوی های خون مواجه کرده است، از این رو، بس نگران کننده و دردناک است و می طلبد تا شخصیتهای مطرح، نهادهای دینی و علمای ربانی ما جهت آگاهی و حفظ جامعة ما از قرار گرفتن به چنگال آن، دست به کار شده و برای دفع این فتنه از هیچ تلاشی دریغ نورزند.
معنی شناسی واژة «تکفیر»: «تکفیر» یعنی حکم کردن به کفر کسی که تا کنون به حیث مسلمان در جامعه شناخته می شده است و وی را از دایرة اسلام خارج دانستن.

نتایج شرعی «تکفیر»: کفر و ارتداد از دین در صورتی که در حق یک مسلمان ثابت شود نتایج بس ناگواری را برای وی، خانواده و جامعه اش به بار می آورد که عمدة آن‌ها به قرار زیر است:

ـ تمام حسنات گذشتة وی بر باد شده و اگر بر آن اصرار ورزیده و بدون توبه دنیا را ترک کند، برای همیشه گرفتار عذاب و خشم الهی قرار خواهد گرفت.

ـ این پدیدة شوم تمام تعلقات و روابط مادی، عاطفی و اجتماعی میان وی و خانواده و جامعه اش را از میان برده و او را از همگان بیگانه می سازد؛ چنان چه نکاح وی با همسرش را از بین برده حق ارث میان او و خانواده اش را ملغی می‌سازد؛ مسلمان ها حق خواندن جنازه بر وی را ندارند و در گورستان مسلمان‌ها دفن شده نمی تواند؛ ولاء و دوستی میان وی و جامعه از هم پاشیده و در صورت اصرار و عدم بازگشت به اسلام، هرگونه مصونیت جانی و مالی را از دست می دهد.

ریشة تاریخی پدیدة تکفیر در میان جوامع اسلامی
تکفیر در میان جوامع اسلامی ریشه ای در اعماق تاریخ دارد و بر می گردد به صدر اسلام؛ در اواخر عهد خلافت راشده؛ هنوز که مدت زیادی از رحلت پیامبر (ص) نگذشته بود، در آن برهه از زمان، امت اسلامی دستخوش بحران های فکری شد و سبب به میان آمدن فرقه های بدعتی زیادی شد که یکی از آن ها فرقة خوارج بود؛ فرقه ای که در کنار سایر انحرافاتش، با حرص و ولع‌تمام، از اثر تمامیت خواهی و انحصارطلبی و بلندپروازی هایی که داشت به تکفیر مخالفین‌اش پرداخت و کشتن و نابودساختن آن ها را برای خود توجیه نمود و مشکلات بزرگی را برای امت اسلامی به بار آورد و اساس-گزار این سنت سیئة برای نسل‌های بعدی تا زمان ما شد و با نگاهی به تاریخ ممتد اسلام، متوجه می شویم که از هرچندگاهی در نتیجة فراهم شدن اسباب و عوامل تکفیر، باز این پدیده پا به میدان گذاشته و سبب ویرانی و خون ریزی در میان مسلمان ها گردیده است.

در عصر حاضر، در نتیجة فشارهای سیاسی و روانی زیاد نظام های دکتاتور محلی و قدرت های جهانی علیه مسلمان ها و شدت گرفتن تنش های فرقه ای و دوری از منهج معتدل فقهاء و ائمة مجتهدین، یک بار دیگر این پدیدة شوم قد علم کرده است؛ به خصوص در این چند سال اخیر که در نتیجة بحران های دردناک جاری در جهان اسلام، این فتنه گسترده‌تر و خطرناکتر از هر زمان دیگر شیوع یافته است.

موقف اسلام در برابر حکم به کفر یک مسلمان:
از آن جا که مسأله کفر و ایمان از مسایل بنیادی و حیاتی اسلام است برای آگاهان واضح است که این آیین مقدس در این مسأله چقدر از خود حساسیت و جدیت نشان داده و از پیامدهای دنیوی و اخروی آن تا چه حد به شدت برحذر داشته است؟ تا آن جا که برچسب زدن این کلمة خطرناک را به مسلمانی بدون وجود دلایل و شواهد کافی، به مثابة ریختن خون وی عنوان کرده و آن را چون تیری دانسته که اگر مورد هدفش سزاوار آن نبود به خود صیاد برگشته و وی را از پای در می آورد. از این رو، دانشمندان اسلامی همواره بر اساس تعالیم قرآن و سنت، و سیرت پیامبر اسلام (ص) به تفصیل، آن را مورد بحث قرار داده، حدود آن را واضح، چارچوب آن را مشخص و معالم و نشانه های آن را واضح ساخته و حجت پروردگار را در حق بندگان به اتمام رسانده اند.

در اسلام، دایرة تکفیرِ کسی که تا کنون مسلمان بوده است، بسیار تنگ و شرایط تحقق آن نهایت دشوار است و موقف اسلام در این زمینه بر اساس احتیاطی عجیب گذاشته شده است؛ احتیاطی که علما را بر آن داشته است تا امت اسلامی را توصیه نمایند که اگر از مسلمانی چیزی را دیدند که 99% درصد کفر وی را می رساند و تنها 1% امکان توجیه را داشت، همان یک فیصد را در نظر گرفته و حکم به کفر آن نکنند؛ و نیز در آیین مبارک ما عذر هایی؛ چون: خطا، اکراه، جهل و تاویل به رسمیت شناخته شده است که اغلب از تکفیر کسی که از او کفری –هرچند آشکار- هم شده دیده شده باشد، جلوگیری می کند؛ همچنان که از دیدگاه این شرع مطهر، تنها قاضی شرع و مراجع معتبر افتا می توانند در این باره فتوا صادر کنند و دیگران حق ندارند به کار آن ها مداخله کنند.

عوامل تکفیر:
در علاج و درمان این زخم عمیق از پیکر امت اسلامی، شناخت اسباب و عوامل آن بس مهم است تادیده شود که علما، دعوتگران و شخصیت های دلسوز جامعه برای دفع آن چه کرده می توانند. می توان عوامل آن را به قرار آتی به چندبخش تقسیم نمود:

عوامل دینی/ مذهبی: 1ـ افراط، زیاده روی و بلندپروازی در امر دین و گرفتار شدن به دام غرور و خودبزرگ بینی،
2ـ شناختی قشری و سطحی و ناپخته از نصوص داشتن و اصول و قواعد فقه را در فهم و تفسیر نصوص قرآن و سنت در نظر نگرفتن؛ زیرا نصوص یا از قطعیات است یا ظنیات، صریح الدلاله است یا ظنی، تاویل پذیر است یا نیست، حقیقت از آن مراد است یا مجاز و.. در همه این امور اصول وقواعد فقه است که ما را از خطا در فهم کمک می کند. (به عبارت دیگر؛ التزام صحیح به روش مجتهدین لازم است). متاسفانه، بیشتر تکفیری ها کسانی اند که فهم نارسای خود را از نصوص اصل قرار داده و اعتنای به اقوال فقها و مجتهدین نمی کنند و ظاهر گرایی و خودرایی آنان را بدین حال کشانده است است. پس چه به جا گفته است اقبال؛ شاعر اسلام: «زاجتهاد عالمان کم نظر+ اقتدا بررفته گان محفوظ تر».

3ـ عدم درک واقعی از مفاهیم شرعی که در نصوص آمده است؛ مانند: کفر، شرک، جاهلیت، نفاق، خلود فی النار، لیس منا، انا برئ، لایومن، لا ایمان، لادینَ و.. و عدم درک صحیح از ولاء و براء طوری که مطلق رابطه با کفار را حرام و مُکفِّر دانستن، در حالی که معامله اقتصادی با کفار، گفتگو، دیدوبازدید و رفت وآمد به خاطر تشویق شان به اسلام یا به خاطر دفع شرشان و با آن ها با عدل و انصاف رفتار نمودن و حتی به همسری گرفتن زن یهودی و مسیحی و سال ها با وی زندگی کردن؛ همه و همه در دین مبارک ما جواز یافته است؛ الله عزوجل می فرماید: «لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (8) إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُون» [سوره ممتحنة] (خدا شما را از نیکی کردن و عدالت نسبت به کسانی که درکار دین با شما نجنگیدند و شما را از دیارتان بیرون نکردند باز نمی دارد؛ زیرا خدا عدالت پیشگان را دوست دارد. تنها شما را از دوستی و رابطه با کسانی نهی می‌کند که در امر دین با شما پیکار کردند و شما را از خانه هایتان بیرون راندند یا به بیرون‌راندن شما کمک کردند و هر کس با آنان رابطه دوستی داشته باشد ظالم و ستمگر است!).
از دید فقهاء، کفار به چندین گروه تقسیم میشوند: منافق، ذمی، مستامن، مصالح، بی غرض و حربی که جنگ و دشمنی ما با حربی است؛ نه با همگی.

4ـ نصوص در بارة کفار و مشرکین را بر مسلمان ها تطبیق کردن؛ از همین رو، عبدالله بن عمر(رض) در بارة خوارج که اولین گروه تکفیری در تاریخ بودند، می گفت: «الْخَوَارِجُ شِرَارُ خَلْقِ اللَّهِ. وَقَالَ: إِنَّهُمُ انْطَلَقُوا إِلَى آيَاتٍ نَزَلَتْ فِي الْكُفَّارِ فَجَعَلُوهَا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ» [شرح السنة] (خوارج، بدترین مخلوق الله هستند. آنان به سراغ آیاتی که در شأن کفار نازل شده است رفتند و آن ها را بر مسلمان ها تطبیق کردند). و پیامبر(ص) از آیندة امت خود در برابر این فتنه هشدار میدادند: «يَأْتِي فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ حُدَثَاءُ الأسْنَانِ، سُفَهَاءُ الأحْلامِ، يَقُولُونَ مِنْ خَيْرِ قَوْلِ الْبَرِيَّةِ، يَمْرُقُونَ مِنَ الإسْلامِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، لا يُجَاوِزُ إِيمَانُهُمْ حَنَاجِرَهُمْ، فَأَيْنَمَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاقْتُلُوهُمْ، فَإِنَّ قَتْلَهُمْ أَجْرٌ لِمَنْ قَتَلَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» [صحیح البخاری] (در آخرزمان گروهی روی کار می آیند که سن وسال شان کم، و عقل و خردشان دچار سفاهت و کودنی است؛ بهترین سخن روی زمین (قرآن) را بر زبان دارند [و از آن دم می زنند]. طوری از اسلام خارج می شوند مثلی که تیر وجود شکار را سوراخ کرده و از آن خارج می شود، ایمان شان از گلو شان پایین نمی رود [و بر دل و دماغ شان تاثیر نمی گذارد] پس هر جا با آن ها روبرو شدید آنها را بكشید، زیرا هرکس آن ها را به قتل رساند روز قيامت، پاداش دريافت خواهدكرد.)

5ـ نشناختن قواعد تکفیر نزد اهل سنت و جماعت؛ که البته بیان آن در این مقال نمی گنجد.

عوامل روانی:

1ـ شکست روحی و روانی و گرفتار شدن به یاس و نا امیدی در نتیجة وضعیت کنونی امت اسلامی.
2ـ دچار شدن به عقده های روانی ناشی از حاکمیت نظام طبقاتی در جامعه زیرا نابرابری های هول انگیز اجتماعی، گاه سبب عقده های عمیق در روان برخی افراد و جریان ها گردیده و برخی از آن ها را در مقام واکنش، به تندروی و انتقام می کشاند.
عوامل اجتماعی: 1ـ تعاملات منفی جامعه نیز، انگیزة تکفیری شدن برخی افراد، یاگروه ها را قوت می بخشد؛ طوری که تحقیر به جای توقیر؛ و تقابل به جای تعامل و تشدد به جای تسامح که عمدتا از جانب سکولارها و حکام ظالم علیه اسلام گراها تحمیل می شود، افراد کم حوصلة شان را به طرف رفتن به سمت تکفیر انگیزه می دهد. 2ـ انزوای اجتماعی و فاصله گرفتن از اجتماع.

عوامل سیاسی:

1ـ استبداد، ظلم و ستم حکام کشورهای اسلامی و رفتن به طرف تمکین و اجرای قوانین غیر اسلامی و وابستگی شدید شان به قدرت های طاغوتی جهان.
2ـ فشارهای دشمنان جهانی اسلام و ظلم و ستم بی حد شان علیه اسلام و مسلمان ها، دخالت به سرنوشت کشورهای اسلامی و ایجاد توطئه و تبعیض علیه مسلمان ها و گروه های اسلامی و هجوم فرهنگی، سیاسی و نظامی قدرت های طاغوتی در سرزمین های اسلامی.

پیشنهاداتی به خاطر حفاظت جامعه از ابتلاء به این فتنه :
1-برای تربیت درست دینی نسل جوان خویش که بیشتر در معرض چنین فتنه های قرار دارند، باید تلاش بیشتر به خرج دهیم؛ از مسجد و منبر بهتر استفاده نماییم، نصاب های درسی و مطالعاتی مناسب ترتیب دهیم، کتابها، جزوه ها، بروشرها و پوستیرهای مناسب تالیف و نشر نموده در دسترس نسل جوان خویش قرار دهیم، از عرصة رسانه، مطبوعات، فضاهای مجازی، صفحات اجتماعی برای نشر فکر صحیح اسلامی کار بگیریم.

2-مواظب فضاهای مسمومی باشیم که جوانان ما را تحت تاثیر خود قرار می دهد، مانند برخی شبکه ها، بیانات تند و تیز افراد بانفوذ در انترنت و فضاهای مجازی، برخی کلیپ هایی که جوانان را از مسیر اعتدال به طرف افراط و تفریط می کشاند و..

3-باید رابطه نسل جوان خویش را زیر کنترل داشته باشیم که با کی در ارتباط اند؟ چه مطالعه می کنند؟ چه می بینند و چه می شنوند؟ البته بس مهم است که به جای فرهنگ تحمیل افکار و فشار که شاید بیشتر آن ها را حساس کند راه منطقی «محاوره» و «اقناع» را اخذ کنیم که همین راه انبیاء الهی و دعوتگران برحق ما بوده است.

4-برای حفاظت و اصلاح فکر و اندیشه نسل جوان و طلبه علوم، باید کنفرانس های منظم و برنامه های هدفمند داشته باشیم و می طلبد تا مواد لازم مطالعه و مشاهده های صوتی و تصویری لازم را در این باره به دسترس ایشان گذاشته شود و در معرض دید ایشان نزدیک گردانیم.

5-رابطة نسل متدین جوان خویش را با علما و مربیان الگو برقرار نماییم تا از اندیشة درست اسلامی تغذیه شوند و تحت تاثیر دیگران قرار نگیرند.

6-برای اعتدال و وسطیت که منهج اهل سنت و جماعت است، کنفرانس ها دایر نماییم. ضرورت است تا علما و مدارس بزرگ ما با هم در این باره تفاهم و هماهنگی و برنامه های مشترک داشته باشند.

7-میان عقلانیت و عواطف توازن ایجاد نماییم و تمامی عرصه را به عواطف اختصاص ندهیم.

8-با روحیة تشاؤم مبارزه کنیم و روحیه خداپسند تفاول را در پیش گیریم و فرهنگ غلبة تبشیر بر تنفیر را میان خود نهادینه سازیم. (بشروا ولاتنفروا..)

9-بزرگنمایی دشمن و خود را حقیر و دست کم گرفتن عامل دیگر این فتنه است؛ بیش از حد خود را کوچک و دشمن را بزرگ جلوه ندهیم.

10-تنها چالش ها را مدنظر نگرفته و نسبت به آن ها بزرگنمایی نکنیم و نقاط امید و قوت را که الحمد لله زیاد هم است بشتر در نظر بگیریم.

11-خطبه های موعظوی خود را آسیب شناسی کنیم، زیرا سخت تحت تاثیر مشکلات موجود و تبعیض ها علیه مسلمان ها قرار دارد و متاسفانه برخی مواعظ ما عوام زده است. (قشر عوام صحبت های تند و تیز و مبالغه گویی ها را پسند می کنند).

12-برای خطبای شهرمان برنامه داشته باشیم: از جمله: 1)جلسات منظم هم اندیشی برای تقارب افهام و تعادل آن ها- 2)خطبه جمعه را توحید نموده آن را از روایات ضعیف، موضوعات شاذ، مبالغه گویی و منفی بافی حفظ نماییم.

13-از اوضاع موجود مایوس نباشیم؛ امت اسلامی در تاریخ بارها به چنین حالاتی روبروشده و به اذن الله از آن عبور کرده است.

14-اوضاع خود را با اوضاع سخت دوران انبیاء مقایسه نماییم.
15-فرهنگ صبر و تحمل در میان جامعه را پرورش دهیم.
16-مجله علمی ویژه ای روی این مسأله اختصاص داده و آن را نشر نماییم.

17-با آن ها که روی عواملی، فکر های تند و تیز دارند و عاطفه بر آن ها غالب شده و از تکفیر خیلی ها ابایی ندارند، به جای تعامل خشن، تفاهم و گفتگوهای منظم و جلسات علمی داشته باشیم و در یک فضای نزیه علمی بدور از تعصب و تحریک، بحث ها را به صورت آرام پیش ببریم و علل مشکل شان را پیدا کردن و در پی علاج آن برآییم.

باید متذکر شد که فتنة روآوردن به تکفیر، بیشتر جوانان متدین را هدف قرار می دهد و حتی طلبه علوم دینی ما نیز از آن مصون نیستند؛ به چند دلیل: 1)جوان اند و تقاضای جوانی شور و حماسه و تندی و تیزی است.

2)این همه ظلم و ستم و تجاوز دشمنان اسلام روی مسلمان ها و مظلومیت امت، آن ها را به شدت به طرف افراط و حتی تکفیر تحریک می کند که صد البته این نقشه و خواسته دشمنان اسلام است.

3)شیوع روزافزون مفاسد اخلاقی و منکرات که هر لحظه عواطف ایمانی شان را جریحه دار نموده و آن ها را تحریک به واکنش می نماید.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی