تزکیه

وجدان اخلاقی

وقتیکه ما علم اخلاق را بحث می‌کنیم، لازم است که از یک حِسّ و حرکت شریفی که (وِجدان) نامیده می‌شود نیز صحبت کنیم:

وِجدَان در لغت: بمعنای در یافتن است.

دراصطلاح: عبارت است از قوۀ الهام کننده برای انسان. مطابق به فطرت.چنانچه قرآن کریم می‌فرماید: (فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا) [الشمس: 8] یعنی: سپس به او(انسان) گناه وتقوا را الهام کرده است.

 وجدان اخلاقی

عبارت است: از قوۀ باطنی که ما را در وقت ارتکاب اعمال نیک وپسندیده خوش و راحت می‌سازد. ودر وقت ارتکاب عمل نا پسندیده تهدید وسر زنش می‌نماید.

این استعداد وقوۀ باطنی را خداوند درطبیعت و فطرت ما گذاشته است، تا توسط آن قوه از خیر وشرّ آگاه شویم. مثال: چنانچه با چشم ما راه را از چاه و کنده فرق می‌کنیم، تحت تأثر وجدان ما خیر را ازشرّ تمیز می‌کنیم.

ولی به این نکته هم باید توجه داشته باشیم که:

گاهی باثر بی‌پروای و سوء استفاده قوۀ بینایی (چشم) وقوۀ شنوایی (گوش) ضعیف می‌شود، وظیفۀ بینایی وشنوایی خود را بدرستی انجام داده نمی‌تواند.

همچنان اگراین استعدادی که وجدان نامیده می‌شود تعلیم و تربیه صحیح نشود، تأثیر قوۀ مُحرّکۀ آن ضعیف می‌شود. برای این که ما معنی وجدان را خوبتر بفهمیم وآثار آن را در وجود خود مطالعه کنیم به مثال ذیل توجه نمایم:

مثال: اگرما وظایف مُحوّلۀ ویا دروس خویش را به شکل درست انجام دهیم، پس دراین صورت بعد ازاجرای وظیفه یک نوع راحت و سرور و اطمینان خاطر برای ما دست می‌دهد، وهمین حالتی را که ما دروجود خود مشاهده می‌کنیم، تأثیر وجدان است. بالعکس اگرما وظیفۀ خود را ترک کنیم ویا دروس خویش را بدرستی نیاموزیم، به بررسی مسؤلین وسوالات استادان به شکل درست جواب ندهیم، دراین حالت پریشان ومضطرب میباشیم که این پریشانی و اضطراب نیز ازاثر وجدان است. واین وجدان سالم واخلاق درست در هرمولود موجود است چنانچه پیامبرﷺ می‌فرماید: (مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلَّا يُولَدُ عَلَى الفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ، أَوْ يُنَصِّرَانِهِ، أَوْ يُمَجِّسَانِهِ) ([1]).

یعنی: نمی‌باشد هیچ یک نوزاد، مگر تولد می‌شود مطابق به فطرت (اسلامی وطبیعتِ آماده به قبول دین) بعداً والدین هستند که آن مولود را تعلیم یهودیت ویا نصرانیت ویا مجوسیت می‌دهند. (ویا افکار غیر فطری وغیر وجدانی دیگر را می‌آموزانند، مثل دهریت وغیره…)

پس وای به حال آن‌های که به خاطر ارتکاب فحشاء و اجرای اعمال زشت و نا پسندیده و خلاف اخلاقی، و جدان خود را ضعیف می‌سازند. در واقع یک انعام بزرگ الهی را ضایع کردند، زیرا بزرگواری و کرامت انسان ومزایایی اخلاقی او همه به وجدان پاک و صحیح مربوط است.

فرق در بین وجدان و عقل:

  • امر وجدان دایماً مطابق واقعیت است. امرعقل دایماً مطابق مصلحت است.
  • انسان می‌تواند خود را تسلیم دیگران کند، ولی هرگز نمی‌تواند وجدانش را تسلیم دیگران کند.
  • انسان ممکن است خود را تسلیم یک جبّارویا تسلیم یک عمل زشت کند، ولی وجدان طوری است که هرگز تسلیم نمی‌شود.
  • وجدان می‌گوید مطلقاً راست بگو، ومطلقاً دروغ نگو. چنانچه شاعری می‌گوید:
در اندرون من خسته دل ندانم کیست که من خموشم واو درفغان وغوغاست
  • ملامتی بعد ازگناه عذاب وجدان است.

یعنی وجدان است که انسان را ازکرده‌اش پشیمان می‌کند. طوری جانیان وظالمان دردنیا به عذاب وجدان مبتلا میشوند واحساس رنج می‌کنند، بناءً بناچار خود را مصروف اعمال مسکرات ومخدّرات، قمار، تریاک، هیروئین وغیره میسازند.

(کسانی که داستان قتل عام مردم بی‌دفاع ویتنام را از طریق هلال احمربین المللی دیده باشند ویا مطالعه کرده باشند، به یقین میدانند که عذاب وجدان چه مفهومی دارد، زیرا تمام آن قوماندانان آدم کش بعدها خود کشی کردند).

اصول اخلاق

اصول اخلاق که برفاضله و سافله تقسیم می‌گردد:

و هریک از اقسام فوق، برچهار اصل استوار است:

 ا- اخلاق فاضله

(حسنه): برچهاراصل استواراست:

ألف- صبر.

ب- عفت.

ج- شجاعت.

د- عدالت.

اول- صبرعبارت است: ازحبس نفس دربرابرسختی‌ها ومشکلات. صبر انسان را آماده می‌سازد بر تحمّل و فرو بردن غضب. ومنع می‌کند از أذیت و شتاب زدگی. وآماده می‌سازد بر برد باری و نرمی.

دوم- عفت عبارت است: از پابندی باخلاق حسنه وپاکی ازگناه. عفت انسان را منع می‌کند از رذایل و بدختی‌ها در کردار و گفتار، و منع می‌کند از فحشاء و بخل، کذب، غیبت، سخن چینی. وآماده می‌سازد برحیایی دینی که در رأس همۀ آن خیر و فلاح قرار دارد.

سوم- شجاعت عبارت است:ازمبارزه باخوف وترس.

شجاعت انسان را آماده می‌سازد بر عزت نفس و براجرای اخلاق عالی و آماده می‌سازد برخرچ کردن مال و سخاوت، که عبارت از شجاعت و قوت است و آماده می‌سازد بر خرچ کردن مال دنیا که محبوب طبیعی انسان‌ها است.

شجاعت: آماده می‌سازد انسان را برفروبردن قهروغضب چنانچه پیامبرﷺ می‌فرماید: (لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ) ([2]) شدت به تیزی نیست، بلکه شدید آن است که خود را از غضب نگاه دارد.

چهارم- عدالت عبارت است: ازبرابرکردن مطابق واقعیت ووجدان.عدالت آماده می‌سازد انسان را براعتدال اخلاقی ومیانه روی در بین افراط وتفریط وآماده می‌سازد براخلاق سخاوت و بخشش که در بین ذل وقبح قراردارد، و آماده می‌سازد براخلاق برد و باری که در بین غضب و مداهنت قرار دارد.

اخلاق سافله

(پست) برچهاراصل استواراست:

ألف- جهل.

ب- ظلـــم.

ج- شهوت.

د- غضـب.

اول- جهل: جهل دایماً آن مشکل اساسی است که حسن را به صورت قبح و قبح را به صورت حسن، کمال را به صورت ناقص و ناقص را به صورت کمال نشان می‌دهد.

دوم- ظلم: آن مرض لاعلاج است که: انسان را آماده می‌سازد به وضع هر چیز در غیر محل آن.

بناءً غضب کرده می‌شود در جایی رضا و رضا می‌شود در جایی غضب، بخل کرده می‌شود در جای خرچ، واسراف کرده می‌شود درجای میانه روی. ظلم پرده واقع می‌شود در جای عمل، وعمل می‌کند در جای دور شدن.

ظلم انسان را نرم می‌سازد درموضوع شدت، و شدید می‌گرداند درموضوع نرمش. ظلم انسان را متواضع می‌گرداند در مواضع بلندی، و متکبر می‌سازد در مواضع تواضع.

سوم- شهوت: آماده می‌سازد انسان را به حرص وبخل و اعمال پست و آماده می‌سازد به عدم عفت و پا کدامنی.

چهارم- غضب: آماده می‌سازد برکبرو حقد و حسد و بر عدوان وسفاهت، برتجاوز وحماقت.

تذکره: اخلاق بدون عقیده وایمان شبیه سایه ای است که نا پایدار، امروزاست و فردا نیست([3]).


منابع:

 

[1]– مسلم رقم:2662.اخرجه ابوداود،کتاب السنة، باب فی ذراری المشرکین: ص/86 ـ رقم:4714، مشکاة درکتاب الایمان، باب الایمان بالقدر.

[2]– بخاری،کتاب الأدب،باب الحذرعن الغضب.مسلم،کتاب البروالصله.

[3]– (مدارج السالکین:ج /2).

 

===========================

اخلاق اسلامی و آداب اجتماعی

نعمت الله «وثیق»

منبع: islahnet.com

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی