مطالعات اسلامی

ویژگی‌ها و خطوط کلی اعتدال و میانه‌روی

﴿کذلک جعلناکم أمهً وسطاً لتکونوا شهداء علی النّاس و یکون الرّسول علیکم شهیداً﴾ [بقره: ۱۴۳]؛ بی‌گمان شما را  امتی میانه‌رو (دور از افراط و تفریط و گامزن در جاده اعتدال) گردانده‌ایم تا بر جامعه بشری شاهد و گواه باشید و پیامبر [صلی‌الله‌علیه‌وسلم] نیز بر شما گواه باشد.

بر این باورم که اعتدال و میانه‌روی در بینش، منش و روش، درمان تمامی دردها و حلّال تمامی نابسامانی‌های ناشی از پراکندگی، عقب‌افتادگی علمی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است.

برای رویارویی با روند رو به رشد رویکردهای ناروا، کج‌اندیشی‌ها کسل‌کننده و برداشت‌های خانمان‌برانداز، بر ماست که منهج میانه‌روی و مفاهیم و مبانی اعتدال را توضیح بدهیم و برای تبلیغ و تقویتش از تمامی تریبون‌ها و رسانه‌ها استفاده نماییم.

این مسئله، مسئله‌ای بسیار حساس و حیاتی است، و فکر می‌کنم که یکی از مهمترین اولویت‌ها و مسئولیت‌های عالمان، اندیشمندان، مبلغان و تمامی کسانی که خود را حامل پیام پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌‌وسلم به شمار می‌آورند، این است که برای کنار زدن غبارها از روی آینه اعتدال و پاک نمودن چهره پندارهای پذیرفته شده قرآن و سنت صریح پیامبر، از تمامی توان خویش بهره گیرند.

من ویژگی‌ها و خطوط کلی «اعتدال و وسطیت» را در کتاب «ویژگی‌های کلی اسلام» توضیح داده و تبیین نموده‌ام، و بر خود لازم می‌بینم که در این رابطه در دو بعد سخن بگویم و به این پرسش پاسخ دهم که اساساً “اعتدال و وسطیت” چیست؟ و در ضمن پاسخ به این پرسش، لازم می‌بینم ویژگی‌ها، محورها و ضابطه‌هایی را که پایه و اساس وسطیت و اعتدالند مشخص کنم، تا صورت و ماهیت آن برایمان معلوم و اوصاف آن به درستی آشکار شود، با این هدف که آن را خام و ناپخته باقی نگذاریم تا کسی نتواند آن گونه که دوست دارد، آن را تفسیر کند.

من پیشتر برای اصل مهم و حساس «اعتدال و وسطیت در اسلام» بیست ویژگی را در نظر گرفته و اولین بار آن را در «مرکز تحقیقات فقهی اروپا» ـ که اینجانب افتخار ریاست آن را بر عهده دارم ـ بیان کردم،  همچنین در اولین گنگره «اتحادیه جهانی علمای مسلمان» نیز به طرح آن پرداختم؛ اکنون در این مجال نیز به ارائه آن خواهم پرداخت.

 

ویژگی‌ها، مبانی و خطوط کلی اعتدال و میانه‌روی:

۱- شناخت همه‌جانبه و بالنده اسلام با این اوصاف و ویژگی‌ها که در برگیرنده: عقاید و جهان‌بینی، احکام و قانونگذاری، علم و عمل، عبادات و معاملات، ارزش‌های اخلاقی و توانمندی‌های بشری، فرهنگ و فرهیختگی، دعوت و دولت، دین و دنیا، و تمدن و امت می‌باشد.

۲- ایمان به مرجعیت و محوریت قرآن (وحی الهی) و سنت نبوی در عرصه قانونگذاری، برنامه‌ریزی و ساماندهی زندگی، همراه با ضرورت معرفت (نصوص جزئی) قرآن و سنت در پرتو”اهداف و مقاصد کلی” اسلام و شریعت اسلامی. همچنین ناصواب شمردن تصور بی‌نیازی آن دو از یکدیگر؛ یعنی اکتفا به کلیات و کنار نهادن جزئیات و یا بسنده نمودن به فروع و کنار گذاشتن اصول.

۳- ضرورت معرفت روح و ماهیت باورها و ارزش‌ها، پیش و بیش از توجه به شکل و ظاهر آنها، و اولویت دادن به “اعمال قلوب و درون” پیش از “اعمال اعضا و بیرون”.

۴- شناخت جایگاه عقل و خردورزی در فهم دین و زندگی، و تن ندادن به تئوری تعارض میان “نقل صحیح و عقل صریح” یا رودررویی میان وحی الهی و عقل انسانی؛ زیرا آنها دو نور مکمل یکدیگرند، و هر یک از حرمت و حدود خاص خویش برخورداراند.

۵- سازگاری و هماوایی میان مادیت و معنویت، دنیا و آخرت، ربانیت و انسانیت، حق آفریدگار و حق آفریدگان، و بین نوآوری‌های علمی و مادی و ارزشی‌های والای معنوی.

۶- دعوت و فراخوانی حکیمانه و خردمندانه و نصحیت و دلسوزی دردمندانه و دلیرانه اهل ایمان، و گفتگو و دیالوگ با مخالفان و دگراندیشان با بهره‌گیری از بهترین راهکارها، اعم  از مخالفان اعتقادی و مذهبی، و دگراندیشان فکری و سیاسی ـ به استثنای آنانی که از در ستم و تجاوزگری وارد می‌شوند ـ .

۷- تأکید بر نهادینه کردن و عملیاتی نمودن اصول و ارزش‌های انسانی و اجتماعی مانند: عدالت و دادگری، احسان (نیکوکاری، خیرخواهی و عملکرد درست)، شورا، حق انتخاب، و حفظ حقوق و کرامت انسان و… .

۸- ثبات و پایداری در عرصه “مبانی و مقاصد” و انعطاف و تغییر و تنوع‌پذیری در میدان “ابزارها و راهکارها”، به عبارت دیگر، محافظت از “اصول و کلیات” و نرمش و انعطاف در عرصه “فروع و جزئیات”.

۹- آسانگیری در حوزه “فتوا”، و بشارت و عطوفت در عرصه “دعوت”، و اگر تشدد و سختگیری ضرورت پیدا کرد، به حفظ “اصول” بسنده گردد و به حدود “فروع” گام نهاده نشود.

۱۰- ایجاد سازگاری و هماهنگی میان “ثوابت شریعت و متغیرات و تحولات زمان”، و لحاظ کردن موقعیت جغرافیایی و اوضاع و احوال اجتماعی در دگرگونی “فتوا، تبلیغ، تعلیم و تربیت”.

۱۱- آشتی دادن میان دلبستگی و وابستگی [ولاء] به اهل ایمان، و تسامح و تعامل با مخالفان و دگراندیشان.

۱۲- ضرورت اهتمام به اصل “جهاد و مقاومت” و فراهم نمودن امکانات لازم در جهت رویارویی با تمامیت‌خواهان و متجاوزان و صلح و سازش  با صلح‌طلبان و مسالمت‌جویان.

۱۳- تلاش تدریجی و خردمندانه در عرصه‌های دعوت، تبلیغ، فتوا، تعلیم و اصلاح؛  زیرا کار تدریجی همانگونه که قانونی طبیعی است، حکمی شرعی نیز هست.

۱۴- تعاون و همکاری میان گرایش‌ها و جماعت‌های مسلمان بر پایه موارد مورد توافق، و تسامح و گفتگو در ارتباط با امور مورد اختلاف، و تلاش و تعاون در راستای سازندگی و بالندگی، و پرهیز و رویگردانی از پراکندگی، تخریب و ویرانگری.

۱۵- رفتار و تعامل متمدنانه و دادگرانه با زنان و مراعات حقوق آنان، و مقابله با رسوم و قید و بندهایی که هیچگونه ارتباطی با تعالیم حیات‌‌بخش اسلام ندارند و در بسیار از موارد تماماً با آنها در تضادند.

۱۶- اعتراف و مراعات حقوق اقلیت‌های دینی و مذهبی و تعامل با آنها بر اساس اصل خیرخواهی و برادری بشری.

۱۷- ضرورت تلاش در جهت تجدید دین از درون و احیای فریضه اجتهاد در حدود و چارچوب آن؛ یعنی در حوزه “ظنیات نه قطعیات”، اعم از اینکه آن اجتهاد “انتقایی باشد یا انشایی، کلی باشد یا جزئی”؛  البته از جانب کسانی که اهلیت و شرایطش را داشته باشند.

۱۸- تلاش جدی در جهت تدوین فقه قرآنی و نبوی جدید، فقه سنت‌های حاکم بر نظام هستی، فقه مقاصد شریعت، فقه آینده‌نگری و برنامه‌ریزی، فقه موازنه‌ها و سنجش بین پدیده‌ها، فقه اولویت میان امور، فقه تمدن و پیشرفت، فقه اختلاف مشروع و تفرق مذموم، و فقه واقعیت‌های موجود.

۱۹- بهره‌گیری بهینه از برترین راهکارهای ارزشی موجود در تجارب علمی، میراث تاریخی و فرهنگ و تمدن اسلامی، همانند: قانون‌مداری و ضابطه‌محوری فقیهان، اصول‌گرایی اصولیان، خردگرایی حکیمان، معنویت متصوفان، و روایت مستند محدثان، و ظرافت و زیبایی‌شناسی شاعران و ادیبان.

۲۰- انسجام  و هماهنگی میان اتکا به گذشته و الهام گرفتن از آن، و تدبیر و برنامه‌ریزی برای حال  و آینده.

نویسنده: دکتر یوسف قرضاوی
ترجمه : عبدالعزیز سلیمی
منبع: فصل‌نامه ندای اسلام
برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
خرید مدرک دیپلم خرید مدرک فوق دیپلم خرید مدرک لیسانس خرید مدرک دکتری خرید مدرک خرید مدرک دانشگاهی قانونی خرید مدرک دانشگاهی مدرک دانشگاهی قانونی مدرک دانشگاهی خرید مدرک معتبر خرید مدرک معتبر دانشگاهی مدرک معتبر مدرک معتبر دانشگاهی مدرک تحصیلی معتبر چگونه مدرک تحصیلی بگیریم از کجا مدرک تحصیلی بگیریم قیمت مدرک تحصیلی سایت خرید مدرک تحصیلی